Công giáo ở Việt Nam: quá trình truyền giáo và phát triển

Khởi đầu truyền giáo

Theo giáo sử, Công giáo được truyền vào Việt Nam từ năm 1533, khi giáo sĩ I-nê-khu đến Ninh Cường, Quần Anh và Trà Lũ thuộc vùng Nam Định cũ^[2]. Dòng Tên, thành lập năm 1540 tại Roma, bắt đầu truyền giáo ở Đàng Trong năm 1615 và ở Đàng Ngoài năm 1624. Theo Nguyễn Quang Hưng, từ 1615 đến khi Dòng bị giải thể năm 1773 có 155 thừa sai thuộc 20 quốc tịch, phần lớn là người Bồ Đào Nha, sau đó là Ý và Pháp, đến Việt Nam. Họ có công lớn trong việc sáng lập chữ quốc ngữ, xây nhà thương, mở đầu phương pháp chữa bệnh theo Tây y, xuất bản sách tôn giáo và để lại hàng trăm bản tường trình về đất nước, lịch sử, văn hóa Việt Nam. Dòng Tên vắng bóng gần 200 năm rồi trở lại miền Nam năm 1957^[1].

Cách các thừa sai nhìn tập tục bản địa không đồng nhất. Bài của Nguyễn Quang Hưng kể trường hợp Cristoforo Borri (ở Đàng Trong 1618 – 1621) từng tranh luận với dân chúng về việc cúng đồ ăn cho người đã khuất nhưng giữ lời lẽ nhẹ nhàng, và dẫn nhận xét của một nhà nghiên cứu khác rằng cách trình bày đó khác một số thừa sai cùng thời dùng nhiều lời chê bai, như Filippo de Marini và cả Alexandre de Rhodes^[1].

Các thánh tử đạo

Theo Nguyễn Thế Nam, Giáo hội Công giáo tuyên thánh và tôn kính 117 vị thánh tử đạo tại Việt Nam, những người chết vì đạo trong khoảng từ năm 1745 (hai vị đầu tiên) đến năm 1862 (vị cuối cùng), qua các thời vua Lê – chúa Trịnh, Tây Sơn và triều Nguyễn. Nhóm này gồm 11 người Tây Ban Nha (6 giám mục, 5 linh mục), 10 người Pháp (2 giám mục, 8 linh mục) và 96 người Việt (37 linh mục, 16 thầy giảng, 1 chủng sinh và 42 giáo dân, trong đó có quan án, binh lính, nông dân, ngư dân). Lễ phong thánh cử hành ngày 19/6/1988^[3].

Bài viết ghi nhận sự kiện này, trong bối cảnh lúc đó, gây ra nhiều luồng dư luận khác nhau. Hơn 30 năm sau, tác giả cho rằng nhờ thiện chí từ cả Nhà nước và Giáo hội, các thánh tử đạo được thờ kính tại hầu hết địa điểm liên quan, người dân thực hiện nghi lễ, lễ hội tại các đền thánh theo quy định của pháp luật, một số đền thánh trở thành trung tâm hành hương cấp giáo phận hoặc giáo tỉnh^[3].

Tổ chức Giáo hội

Theo Dương Văn Biên, các giám mục miền Nam lập Hội đồng Giám mục Việt Nam từ năm 1964 nhưng hiệu lực chủ yếu ở miền Nam. Sau khi đất nước thống nhất, Đại hội Giám mục Việt Nam lần đầu tiên họp tại Hà Nội từ 24/4 đến 1/5/1980 với 33 giám mục, lập Hội đồng Giám mục Việt Nam, bầu Hồng y Trịnh Văn Căn làm Chủ tịch và thông qua Quy chế ngày 1/5/1980. Hội đồng đặt trụ sở tại Tòa Tổng giám mục Hà Nội, quy tụ các giám mục thuộc ba giáo tỉnh Hà Nội, Huế và Thành phố Hồ Chí Minh^[4].

Số giáo phận hiện là 27 (từ năm 1975 có thêm Phan Thiết, Bà Rịa năm 2005 và Hà Tĩnh năm 2018). Giai đoạn 1975 – 1990, nhân sự sụt giảm mạnh vì nhiều người Công giáo di cư ra nước ngoài, các dòng tu, giáo xứ, hội đoàn trầm lắng; từ năm 1990 hoạt động phục hồi, nhân sự tăng mạnh hơn từ năm 2000. Tác giả cho đó là kết quả của sự thích nghi của Giáo hội và việc đổi mới chính sách tôn giáo; việc chia tách giáo xứ sôi nổi hơn sau Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo 2004. Đến năm 2015, theo niên giám của Giáo hội, có khoảng 6,76 triệu tín đồ, 2.500 giáo xứ, 4.921 linh mục và 45 giám mục (13 vị đã nghỉ hưu)^[4].

Theo số liệu Giáo hội công bố do Báo Nhân Dân dẫn năm 2022, Công giáo có hơn 7 triệu tín đồ, hơn 3.000 giáo xứ, 46 giám mục, gần 6.000 linh mục và khoảng 200 dòng tu, tu hội, tu đoàn với hơn 31.000 tu sĩ. Năm 1980, Hội đồng Giám mục cũng ra Thư chung nêu đường hướng mục vụ "Sống Phúc Âm trong lòng dân tộc"^[5].

Hội nhập văn hóa

Theo Đỗ Trần Phương và Bùi Văn Hài, Công đồng Vatican II (1962 – 1965) chính thức công nhận hội nhập văn hóa là một đường hướng truyền đạo. Hai tác giả khảo sát hệ biểu tượng trong các nhà thờ ở Giáo phận Hà Nội (145 giáo xứ, hơn 346.000 giáo dân) và Giáo phận Bùi Chu (176 giáo xứ, gần 400.000 giáo dân), số liệu theo bài viết năm 2019, và thấy nhiều yếu tố văn hóa truyền thống Việt Nam hiện diện trong sinh hoạt tôn giáo: đỉnh hương bằng đồng đúc hoa văn tứ linh, câu đối chữ Hán, cờ ngũ sắc, kiệu võng đầu rồng của tượng Đức Mẹ^[2].