Tín ngưỡng thờ cá Ông (cá voi) của ngư dân Việt Nam

Cá Ông trong đời sống ngư dân

Cá Ông là cách ngư dân gọi cá voi, loài vật mà họ tin là biết cứu người gặp nạn trên biển. Các văn bản địa phương còn ghi nhiều tên khác như Ông Lớn, Ông Cậu, Đức Ông hay Nam Hải Đại Vương^[3]. Thần hiệu được triều Nguyễn dùng trong sắc phong là Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn thần^[2]. Tục thờ phổ biến ở các làng chài từ Trung Bộ vào Nam Bộ, với lăng, miếu, vạn, dinh hoặc đình thờ rải dọc bờ biển^[1][2].

Một câu nói dân gian được nhắc lại trong nghiên cứu là "tại Nam vi thần, tại Bắc vi ngư": ở phía Nam cá là thần, ở phía Bắc chỉ là cá. Theo Nguyễn Thanh Lợi, thư tịch triều Nguyễn coi đèo Ngang là ranh giới của tục thờ này, kéo vào đến Hà Tiên; Thanh Hóa là điểm xa nhất về phía Bắc còn thấy cơ sở thờ rõ nét, còn ở Quảng Ninh chỉ có vài miếu lẻ^[1].

Nguồn gốc: nhiều giả thuyết

Giới nghiên cứu chưa thống nhất về nguồn gốc. Một hướng cho rằng người Việt tiếp nhận tục thờ từ người Chăm trên đường Nam tiến. Truyện cổ Chăm kể thần Sóng Pô Riyak gắn với con cá thần đưa ngài vào bờ, nên ở một số làng ven biển Ninh Thuận, người Chăm thờ thần còn ngư dân Việt thờ cá^[1]. Một hướng khác tìm gốc ở tục thờ cá của người Việt vùng đồng bằng sông Hồng: truyền thuyết thánh Chử cứu thuyền chài bị thủng bằng cách hóa thành cá lớn đẩy thuyền vào bờ được coi là dấu vết của hình tượng cá thần cứu người^[1]. Truyền thuyết nhà Phật lại kể Quan Âm xé áo cà sa ném xuống biển thành đàn cá voi để cứu dân chài. Tác giả cho rằng vấn đề cần thêm chứng cứ, nên bài này chỉ nêu các giả thuyết, không chọn một^[1].

Dấu vết trong thư tịch và sắc phong

Ô châu cận lục (1555) nhắc cá voi dạt vào bờ, nhưng chỉ nói người dân dùng xương sống làm xà nhà chứ chưa nói chuyện thờ. Hoàng Việt nhất thống dư địa chí (1806) ghi miếu thần Nam Hải ở thôn Sơn Hải, Bình Thuận, nơi dân giữ một khúc xương cá voi trôi vào bãi. Gia Định thành thông chí (1820) cho biết khi gặp xác cá trôi dạt, dân chài góp tiền mua vải, sắm hòm chôn cất, cử người trùm trưởng làm tang chủ rồi dựng đền thờ^[1].

Nhiều truyền thuyết kể Nguyễn Ánh được cá Ông cứu khi chạy trốn quân Tây Sơn nên sau phong thần cho cá. Theo Nguyễn Thanh Lợi, truyện này có cả ở nơi Nguyễn Ánh chưa từng đến, như ven biển Thanh Hóa, nên nhiều khả năng được mô phỏng từ phía Nam^[1]. Triều Nguyễn điển chế hóa việc phong thần Nam Hải từ năm Minh Mạng thứ ba (1822). Dinh vạn Thủy Tú ở Phan Thiết còn 24 đạo sắc. Đạo sắc sớm nhất cho cá Ông mà tác giả biết là sắc năm Vĩnh Thịnh thứ sáu (1710) ở đền Bến Gểnh, Sầm Sơn (Thanh Hóa), nhưng ông chưa tiếp cận được văn bản này để đánh giá^[1].

Lăng Ông và nghi lễ ở Nam Bộ

Theo khảo sát của Nguyễn Thanh Lợi, lăng Ông ở Nam Bộ thường dựng gần bờ biển, hướng đông, bố cục giống một ngôi đình. Phần trước là võ ca, dùng làm sân khấu hát tuồng và hát bả trạo; gian giữa là chính điện thờ cốt cá Ông cùng bài vị Ông Nam Hải; hai bên có bàn thờ tiền hiền và hậu hiền^[2]. Kiên Giang có nhiều cơ sở thờ nhất vùng (14 lăng miếu), tiếp theo là Bến Tre với 10 lăng; Long An, Vĩnh Long không giáp biển cũng có miếu thờ^[2].

Thần điện ở đây thường pha nhiều lớp. Nhiều lăng thờ thêm Quan Thánh, Thủy Long, Bà Ngũ Hành hoặc Quan Âm; một số nơi hợp thần Nam Hải với Đại Càn thành một vị thần biển trên cùng một bài vị^[2]. Phước Hải cổ miếu ở Bạc Liêu là trường hợp được tác giả coi là đặc biệt: người Hoa vốn không thờ cá Ông nhưng thay phiên chăm nom ngôi miếu thờ vị thần của người Việt^[2].

Ở Thanh Hóa

Phạm Minh Phương đặt tục thờ cá ở Thanh Hóa trong tục thờ thủy thần rộng hơn của cư dân sông nước, từ Mẫu Thoải đến các vị Long Vương, Nam Hải Đại Vương. Cá Ông vẫn được tôn kính nhất, là biểu tượng sức mạnh chống bão tố và lòng nhân ái với người đi biển. Đền Ngu Giang gắn với chuyện vua Lý Thái Tổ hành quân gặp con cá lớn nhảy qua trước thuyền rồi nước sông dâng lên giúp thuyền đi được^[3].

Điều cần lưu ý

Ngày nay tục thờ vẫn gắn với nghề biển: nhiều làng chài giữ lăng, lễ cúng và các bộ cốt được bảo quản trong chính điện^[2]. Nghiên cứu về tín ngưỡng này phần lớn dựa trên tư liệu điền dã và thư tịch triều Nguyễn; niên đại các sắc phong sớm, nguồn gốc Chăm hay Việt và mức độ ảnh hưởng của vương quyền đến tục dân gian đều còn là chủ đề được bàn luận^[1].