Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương

Truyền thuyết và lịch sử hình thành

Theo truyền thuyết họ Hồng Bàng, Lạc Long Quân và Âu Cơ, được gọi là cha Rồng, mẹ Tiên, sinh ra một bọc trăm trứng nở thành trăm người con. Người con trưởng ở Văn Lang, đóng đô ở Phong Châu, lấy hiệu là Hùng Vương; các đời sau đều gọi chung là Hùng Vương, gồm 18 đời^[3][4].

Theo giáo sư Ngô Đức Thịnh, việc ghi chép lịch sử và phong tục thờ cúng Hùng Vương xuất hiện khá muộn: danh sách phong thần đầu tiên của thời Trần, năm 1285, chưa nhắc đến Hùng Vương; năm 1470, vua Lê Thánh Tông cho lập ngọc phả Hùng Vương, rồi Ngô Sĩ Liên đưa chuyện Hùng Vương vào chính sử^[4]. Đến thế kỷ XV thời Lê, Quốc tổ Hùng Vương được chính thức hóa và hằng năm được tổ chức thờ phụng; việc thờ phụng tiếp tục qua thời Tây Sơn, thời Nguyễn và ở cả hai miền trong các giai đoạn sau^[4]. Theo giáo sư Phan Huy Lê, được trích trong Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, bên cạnh vai trò của vương triều và nhà nước, nền tảng và sức sống của tín ngưỡng nằm trong lòng dân, trong tín ngưỡng dân gian^[3].

Khu di tích Đền Hùng

Trung tâm thực hành tín ngưỡng là khu di tích trên núi Nghĩa Lĩnh, xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ^[6]. Theo trang thông tin của Cục Di sản văn hóa, khu di tích gồm Đền Hạ, Đền Trung (Hùng Vương Tổ miếu), Đền Thượng, Đền Giếng, Lăng Hùng Vương, nơi được truyền là mộ vua Hùng thứ sáu, cùng chùa Thiên Quang; đền Tổ mẫu Âu Cơ khởi dựng năm 2001 và khánh thành tháng 12 năm 2004, còn đền Lạc Long Quân khánh thành năm 2009^[2]. Di tích lịch sử Đền Hùng được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1272/QĐ-TTg ngày 12 tháng 8 năm 2009^[2].

Việc thờ cúng không chỉ diễn ra ở Phú Thọ. Theo thống kê của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch được báo Nhân Dân dẫn lại, cả nước có 1.417 di tích thờ Hùng Vương và các nhân vật thời Hùng Vương, riêng Phú Thọ có 345 di tích gắn với các làng thờ cúng Hùng Vương^[6]. Hồ sơ UNESCO cho biết ngoài đền Hùng còn có những nghi lễ nhỏ hơn diễn ra quanh năm tại nhiều nơi thờ trong cả nước^[1].

Giỗ Tổ Hùng Vương và các nghi lễ

Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương được tổ chức hằng năm vào ngày 10 tháng 3 âm lịch^[5][6]. Hồ sơ UNESCO mô tả lễ hội chính kéo dài khoảng một tuần vào đầu tháng Ba âm lịch, khi đông đảo người dân đến đền để tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong thời tiết thuận hòa, mùa màng, may mắn và sức khỏe^[1]. Phần lễ gồm dâng hương, rước kiệu và tế lễ truyền thống; phần hội có hát xoan, hát ghẹo và các diễn xướng dân gian vùng trung du^[5].

Theo hồ sơ UNESCO, nghi lễ then chốt là việc đưa trống và chiêng về khu đền chính; ngoài ra còn có đánh trống đồng, hát xoan, lời khấn và dâng hương, cùng lễ vật là những món làm từ gạo như bánh vuông và bánh nếp. Dân làng quanh vùng mặc trang phục công phu, thi nhau dâng kiệu đẹp nhất và những vật phẩm thờ quý nhất. Một Ban tổ chức lễ hội gồm những người am hiểu nghi lễ giữ vai trò dẫn dắt, chỉ định các ban nghi lễ và người trông coi nơi thờ tự^[1].

Kiều bào ở nước ngoài cũng tổ chức lễ Giỗ Tổ vào ngày 10 tháng 3 âm lịch và lập ban thờ Quốc Tổ tại các đại sứ quán, lãnh sự quán^[6]. Tháng 3 năm 2007, tại kỳ họp thứ 11 Quốc hội khóa XII, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương chính thức được công nhận là một trong những ngày quốc lễ^[3].

Ghi danh UNESCO và giá trị

Ngày 6 tháng 12 năm 2012, tại kỳ họp của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 ở Paris, UNESCO ghi danh "Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại^[5]. Hồ sơ nhận định tín ngưỡng này thể hiện sự đoàn kết về tinh thần và là dịp để nhìn nhận cội nguồn dân tộc^[1].

Các tác giả thường gắn tín ngưỡng với đạo lý "uống nước nhớ nguồn". Theo giáo sư Ngô Đức Thịnh, xã hội truyền thống dựa trên ba yếu tố nhà, làng, nước, nên người Việt từ xa xưa coi quốc gia, dân tộc như một gia đình lớn có cha Rồng, mẹ Tiên và Quốc tổ Hùng Vương^[4]. Giáo sư Phan Huy Lê, được trích lại, ví tín ngưỡng này như chất kết dính dân tộc, "sợi chỉ thiêng gắn bó cộng đồng trong một vận mệnh chung"^[3].