Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Khái niệm và nguồn gốc

Thờ cúng tổ tiên là tục tưởng nhớ, tri ân những người đã khuất thông qua nghi lễ ở bàn thờ trong nhà, nhà thờ họ và vào những ngày giỗ, ngày Tết. Theo một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, trước khi các tôn giáo ngoại sinh như Phật giáo, Đạo giáo hay Công giáo có mặt, Việt Nam đã có cơ tầng văn hóa Đông Nam Á với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, phồn thực và vật linh^[1]. Một số tài liệu cho rằng tục này bắt nguồn từ nền kinh tế nông nghiệp trong xã hội phụ quyền; khi Nho giáo du nhập và đề cao chữ hiếu, tục thờ cúng có thêm nền tảng triết lý^[3].

Đến thế kỷ XV, nhà Lê thể chế hóa việc thờ cúng. Bộ luật Hồng Đức quy định con cháu phải thờ cúng tổ tiên năm đời, tính từ bản thân trở lên; ruộng hương hỏa dùng cho việc thờ cúng không được cầm hay bán. Sang thời Nguyễn, nghi lễ được ghi trong sách "Thọ mai gia lễ"^[3]. Tục này cũng từng gây tranh luận trong Công giáo: thế kỷ XVII-XVIII, Giáo hội ban hành nhiều văn bản cấm nghi lễ thờ cúng tổ tiên, còn dòng Tên chọn thái độ ôn hòa, thích nghi với truyền thống địa phương^[6].

Quan niệm về tổ tiên và người đã khuất

Theo quan niệm của người Việt, tổ tiên trước hết là những người cùng huyết thống như cha, mẹ, ông, bà, cụ, kỵ; rộng hơn là những người có công với cộng đồng như các vị Thành hoàng làng, tổ nghề, người bảo vệ quê hương, và cao nhất là Vua Hùng cùng Mẹ Âu Cơ^[1]. Vì thế ý nghĩa nhớ ơn tiên tổ được mở rộng từ gia đình sang làng xã, danh nhân và Hùng Vương^[5].

Nhiều người Việt tin rằng tuy đã mất, vong hồn tổ tiên vẫn ở bên con cháu, che chở và nhắc nhở. Nghi lễ thờ cúng vì thế được hiểu là sợi dây nối người sống với người đã khuất, theo quan niệm "sự tử như sự sinh, sự vong như sự tồn": tổ tiên "như tại" trên bàn thờ mỗi gia đình^[1]. Cũng theo nghiên cứu này, người Việt dù có hay không có tôn giáo hầu hết đều có tâm thức thờ cúng tổ tiên^[1].

Bàn thờ và đồ thờ

Bàn thờ gia tiên thường đặt ở nơi trang trọng nhất trong nhà^[4]. Theo cách giải thích được nhiều tài liệu nêu, bát hương ở giữa tượng trưng cho tinh tú; hai bên là đôi đèn hoặc nến tượng trưng cho Mặt Trời và Mặt Trăng; phía sau bát hương thường có đỉnh ba chân^[3]. Đồ cúng trên bàn thờ chính chỉ gồm hương, hoa, trà, quả; cỗ mặn được bày ở bàn phụ phía trước, kê thấp hơn^[3].

Vào dịp giỗ và Tết, trước đây người ta thường kê thêm một bàn thờ phụ sát phía trước bàn thờ chính, thấp hơn, và dựng hai cây mía hai bên. Theo quan niệm xưa, cây mía là trục vũ trụ để các cụ chống gậy về với con cháu^[2].

Ngày giỗ, ngày Tết và việc họ tộc

Ngày giỗ, hay kỵ nhật, được coi là rất quan trọng và đồ lễ phải thanh khiết^[3]. Thời gian cúng là ngày húy kỵ của tổ tiên cùng những ngày lễ, tết trong năm; ngoài ra việc thờ cúng còn được tổ chức khi gia đình có sự kiện quan trọng như cưới hỏi, sinh con, làm nhà, mùa mới, thi cử hay đi xa^[1]. Người Việt thường chỉ giỗ đến bốn đời; các bậc xa hơn thường được cúng chung vào dịp Tết Nguyên đán^[2].

Ngoài giỗ trong gia đình còn có giỗ họ do trưởng tộc đứng ra lo, con cháu cùng đóng góp; mỗi họ có gia phả ghi tên tuổi, ngày sinh, ngày mất của tổ tiên và lập từ đường thờ Thủy tổ^[3]. Dịp Tết, đêm giao thừa cả gia đình đứng trước bàn thờ thắp nén hương, thầm cầu một năm mới bình an^[4].

Giá trị và đời sống hiện nay

Theo tác giả Trần Đức Dương, thờ cúng tổ tiên gắn với đạo lý "uống nước nhớ nguồn" và đạo hiếu, đồng thời góp phần hình thành những giá trị như lòng hiếu thảo, nhân ái và tính cộng đồng^[1]. Theo Báo Văn hóa, hình thức thờ cúng có thể thay đổi theo thời gian nhưng ý nghĩa cốt lõi vẫn được giữ; bàn thờ cũng là nơi con cháu trò chuyện, kết nối tình cảm^[4].

Tại hội thảo "Không gian thờ cúng tổ tiên của người Việt truyền thống và đương đại", các đại biểu cho rằng việc thờ cúng có thể cầu kỳ vào dịp giỗ, rằm, năm mới nhưng cũng có thể "tùy gia phong kiệm": một ban thờ nhỏ, một nén hương hay chén nước vẫn tỏ được lòng thành^[5]. Hội thảo đồng thời nêu một số biểu hiện lệch lạc như đồ thờ tốn kém, mua sắm đồ mã gây lãng phí và nguy cơ cháy nổ, hay lợi dụng thờ cúng để hành nghề bói toán; một số nhà nghiên cứu còn nhắc quan niệm chỉ con trai, con trưởng mới được thờ cúng cha mẹ vẫn tồn tại, trong khi nhiều người con gái đã xuất giá mong được thờ cúng cha mẹ đẻ^[5].