Truyện thơ Nôm Tày

Truyện thơ viết bằng chữ Nôm Tày

Truyện thơ Nôm Tày là một bộ phận tiêu biểu của văn học các dân tộc thiểu số, được ghi bằng chữ Nôm Tày và kể theo ngôn ngữ của người Tày. Theo Trần Thị Thu Hường (Viện Nghiên cứu Hán Nôm), kho sách của Viện chỉ riêng mảng truyện thơ Nôm của người Kinh và người Tày đã có hàng trăm tác phẩm với vài trăm văn bản; trong chú thích bài, tác giả ghi riêng truyện thơ Nôm Tày đã có 33 tác phẩm, hơn 90 văn bản, và con số này có thể còn lớn hơn vì một lượng sách Hán Nôm dân tộc chưa đưa ra phục vụ bạn đọc^[1]. Tác giả dẫn Hoàng Triều Ân: qua kiểm kê có trên dưới sáu mươi cuốn truyện thơ Nôm khuyết danh của người Tày, trong đó có năm truyện Nôm khuyết danh của người Việt được viết bằng chữ Nôm Tày^[1]. Bài cũng nhắc Bjoóc Lả là tác phẩm tiêu biểu của người Tày, như Xống chụ xon xao của người Thái hay Tống Trân – Cúc Hoa của người Kinh^[1].

Bốn truyện trùng tên, trùng cốt truyện

Trần Thị Thu Hường khảo cứu bốn truyện hiện lưu trữ ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, có cả bản Nôm Kinh và bản Nôm Tày: Lưu Bình – Dương Lễ, Phạm Tử – Ngọc Hoa, Tống Trân – Cúc Hoa và Thạch Sanh. Tổng cộng có 29 văn bản, gồm 11 bản Nôm Kinh và 18 bản Nôm Tày. Bản Nôm Kinh chủ yếu là sách khắc in, còn bản Nôm Tày đều chép tay trên giấy dó, mực tàu^[1]. Số bản mỗi truyện khác nhau: Lưu Bình – Dương Lễ có 8 bản Kinh, 1 bản Tày; Phạm Tử – Ngọc Hoa có 1 bản Kinh, 9 bản Tày; Tống Trân – Cúc Hoa có 1 bản Kinh, 7 bản Tày; Thạch Sanh mỗi bên 1 bản^[1].

Về thể thơ, các bản Nôm Kinh viết lục bát, còn cả bốn truyện Nôm Tày viết theo thể thất ngôn trường thiên. Theo tác giả, bản Nôm Tày thường dài hơn: Lưu Bình – Dương Lễ dài hơn 719 câu, Tống Trân – Cúc Hoa dài hơn 1.219 câu, Thạch Sanh dài hơn 151 câu; riêng Phạm Tử – Ngọc Hoa bản Nôm Kinh lại dài hơn 51 câu. Tác giả coi đây là biểu hiện của sự tiếp thu, sáng tạo của người Tày^[1].

Vay mượn cốt truyện, đổi cách kể

Theo bài khảo cứu, bốn truyện vốn là truyện cổ của người Kinh, lưu truyền trong dân gian rồi được các nho sĩ ghi lại bằng chữ Nôm; người Tày mượn cốt truyện ấy để viết thành truyện Nôm Tày. Tác giả cho rằng cốt truyện hai bên không khác nhau, nhưng cách kể, ngôn ngữ nhân vật, cách diễn tả tâm trạng, không gian miền xuôi và miền núi thì khác đáng kể^[1]. Ông dẫn thêm Thạch Sanh có bốn phiên bản của bốn dân tộc: Kinh, Tày, Khmer (Chau Sanh Chau Thông) và Thái (truyện Ngu Háu), và truyện Trạng Nguyên của người Thái trùng cốt truyện với Tống Trân – Cúc Hoa^[1].

Ở phần mở đầu Thạch Sanh, bản Nôm Kinh nhanh chóng cho thấy hai tính cách đối lập của Lý Thông và Thạch Sanh, còn bản Nôm Tày tả tỉ mỉ nơi ở Cao Bình, gia thế, cha mẹ Thạch Sanh và cảnh kiếm củi rừng già^[1]. Lương Thị Nhơn và Nông Thị Bích Thu thống kê trong truyện thơ Nôm Tày Thạch Sanh có 87 từ chỉ người, phần lớn là từ chỉ hoạt động (53 từ), rồi bộ phận cơ thể (13), xưng hô (11), trạng thái (8) và tính cách (2)^[2].

Nội dung và nhân vật

Theo Trần Thị Thu Hường, bốn truyện đều kết cấu theo mô típ truyền thống gặp gỡ – tai biến – đoàn viên và có kết thúc có hậu. Lưu Bình – Dương Lễ ca ngợi tình bạn giữa chàng nhà giàu và chàng nghèo khó; Phạm Tử – Ngọc Hoa và Tống Trân – Cúc Hoa ca ngợi tình yêu của chàng trai nghèo mồ côi và cô gái con nhà quyền quý, vượt qua lễ giáo phong kiến; Thạch Sanh nhấn mạnh cuộc đấu tranh giữa thiện và ác. Nhân vật chính diện theo khuôn mẫu chàng trai nghèo, mồ côi, hiếu học, lương thiện và cô gái xinh đẹp, nết na, hiếu thảo^[1].

Một khảo sát khác của Hoàng Thị Mai và Ngô Thị Thu Trang ghi nhận trong 25 truyện thơ Nôm Tày được xem xét có 21 truyện nói về quan hệ vợ chồng, 12 truyện nói về quan hệ cha mẹ và con cái, còn quan hệ anh em chỉ có 4 truyện; các tác giả đọc đây là giá trị giáo dục về văn hóa ứng xử trong gia đình^[3].

Lưu ý khi đọc các nhận định

Các số liệu chỉ tính những bản lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm mà tác giả khảo cứu được, và chính tác giả nói còn những truyện trùng tên khác chưa tiếp cận^[1]. Niên đại trong bài là niên đại sao chép hoặc khắc in, chưa phải thời điểm ra đời của tác phẩm; nhận định người Tày "mượn" từ truyện Nôm Kinh dựa trên việc phần lớn bản Nôm Kinh có niên đại sớm hơn^[1].