Cách mạng Tháng Tám và Tuyên ngôn Độc lập (1945)

Bối cảnh

Từ năm 1940, quân Nhật vào Đông Dương, và người dân phải chịu cảnh vừa bị Pháp vừa bị Nhật đô hộ. Tháng 5/1941, Hội nghị Trung ương 8 họp ở Pác Bó đề cao nhiệm vụ giải phóng dân tộc và lập Mặt trận Việt Minh^[4]. Ngày 9/3/1945 Nhật đảo chính Pháp; ở Hà Nội, Phủ Thống sứ đổi tên thành Phủ Khâm sai của chính phủ Trần Trọng Kim^[1][4]. Khi Nhật đầu hàng Đồng minh giữa tháng 8/1945, quyền lực ở Đông Dương rơi vào khoảng trống, và đây là thời cơ mà các nguồn Việt Nam đều nhấn mạnh^[4][5].

Từ Tân Trào đến tổng khởi nghĩa

Hội nghị toàn quốc của Đảng họp ở Tân Trào ngày 13–15/8 và quyết định tổng khởi nghĩa. Đêm 13/8, Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc được thành lập và ban Quân lệnh số 1^[2][3]. Ngày 16/8, Quốc dân đại hội có 60 đại biểu bầu Ủy ban Dân tộc giải phóng, tức Chính phủ lâm thời do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch, đồng thời quyết định quốc kỳ và quốc ca^[3]. Ngày 17/8 làm lễ tuyên thệ ở sân đình Tân Trào^[3]. Riêng VnExpress ghi lệnh khởi nghĩa của Khu giải phóng vào ngày 12/8, sớm hơn mốc 13/8 của các nguồn còn lại^[2].

Ba trung tâm: Hà Nội, Huế, Sài Gòn

Ở Hà Nội, cuộc mít tinh ngày 17/8 ở Nhà hát Lớn do Tổng hội viên chức, một tổ chức thân Nhật, đứng ra tổ chức, nhưng Việt Minh biến thành cuộc mít tinh ủng hộ mình. Ngày 19/8, nông dân và dân ngoại thành kéo vào nội thành, chiếm Phủ Khâm sai, Sở Bưu điện, Sở Cảnh sát; đến tối khởi nghĩa thắng lợi, hầu như không đổ máu^[1]. Quy mô đám đông được ghi khác nhau: hơn 200.000 người (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, VnExpress), khoảng 300.000 người (Báo Nhân Dân)^[1][2][4].

Ở Huế, khởi nghĩa thành công ngày 23/8, không đổ máu; số người tham gia được ghi là "hàng chục vạn" hoặc khoảng 150.000^[1][4]. Ngày 30/8, lúc 13 giờ, vua Bảo Đại thoái vị tại Ngọ Môn và trao ấn kiếm cho đại diện Chính phủ lâm thời^[1][4]. Ở Sài Gòn, từ 19 giờ ngày 24/8 lực lượng khởi nghĩa chiếm các cơ quan chính; sáng 25/8, theo Bảo tàng, hơn một triệu người kéo vào nội thành, còn Nhân Dân chỉ ghi "hàng chục vạn". Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ ra mắt, do Trần Văn Giàu làm Chủ tịch^[1][4]. Bảo tàng tổng kết chỉ trong hai tuần có 64 tỉnh, thành giành chính quyền^[1].

Ngày 2/9/1945

Ngày 27/8, Ủy ban Dân tộc giải phóng cải tổ thành Chính phủ lâm thời gồm 15 thành viên, do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch^[2]. Ngày 2/9, theo VnExpress, hơn 500.000 người tập trung ở Quảng trường Ba Đình; đúng 14 giờ, Chính phủ lâm thời lên lễ đài, Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, bài "Tiến quân ca" vang lên khi lá cờ đỏ sao vàng được kéo lên^[2]. Tuyên ngôn mở đầu bằng khẳng định mọi người sinh ra bình đẳng và có quyền sống, tự do, mưu cầu hạnh phúc; sau đó lập luận rằng một dân tộc đã chống ách Pháp hơn tám mươi năm và đứng về phe Đồng minh chống phát xít thì có quyền được độc lập^[2]. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia kết luận Tuyên ngôn khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa^[1].

Những cách nhìn khác nhau

Các nguồn trong nước thống nhất rằng thắng lợi là kết quả của quá trình chuẩn bị lâu dài dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và Việt Minh, cộng với việc nắm đúng thời cơ^[1][4]. Bài tổng quan trên Wikipedia tiếng Anh nhấn thêm bối cảnh quốc tế và những bên khác: Nhật gần như đứng ngoài, Bảo Đại cùng nội các không kháng cự nên quyền lực chuyển giao ở các đô thị lớn ít đổ máu. Bài này cũng nhắc ở miền Bắc có Đại Việt, ở miền Nam có Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên và các nhóm Trotsky; riêng tại Sài Gòn ngày 2/9 có xung đột khiến 47 người chết^[5]. Các con số về quy mô đám đông trong những nguồn trên đều là ước tính, ít nơi nêu cách tính^[2].

Cách gọi cũng chưa thống nhất: có nơi viết "Việt Nam Dân chủ Cộng hòa", nơi khác viết "Chính phủ Cộng hòa dân chủ Việt Nam"; Ủy ban ở Nam Bộ khi thì gọi "hành chính lâm thời", khi thì "nhân dân"^[2].