Trụ sở UBND Thành phố Hồ Chí Minh (Hôtel de ville Sài Gòn, “dinh xã Tây”)

Vị trí và tên gọi

Trụ sở Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh ở số 86 Lê Thánh Tôn, Quận 1 (các báo năm 2019–2020 ghi phường Bến Nghé). Khuôn viên được ba đường Lê Thánh Tôn, Lý Tự Trọng và Đồng Khởi bao quanh, ban công tầng hai nhìn ra phố đi bộ Nguyễn Huệ và sông Sài Gòn^[3]. Thời Pháp thuộc tòa nhà là Hôtel de ville (tòa thị chính), người Việt quen gọi là “dinh xã Tây”; thời Việt Nam Cộng hòa là Tòa đô chánh Sài Gòn; sau năm 1975 là nơi làm việc của chính quyền thành phố^[2].

Từ cuộc thi thiết kế đến lễ khánh thành

Theo Tuổi Trẻ (2020), sắc lệnh thành lập thành phố Sài Gòn ban hành ngày 8/1/1877. Năm 1895, Hội đồng thành phố tổ chức thi tuyển phương án tòa thị chính trên khu đất cuối đường Charner (nay là Nguyễn Huệ). Công trình khởi công năm 1898 và khánh thành năm 1909 với sự tham dự của Toàn quyền Đông Dương^[1]. Znews (2020) ghi xây từ năm 1898, hoàn thành năm 1908 theo họa đồ của kiến trúc sư viết là “Femand Gardès”^[3]. Hai mốc 1908 (hoàn thành) và 1909 (khánh thành) vì vậy không nhất thiết mâu thuẫn. Tuy nhiên VnExpress (2019) và Tuổi Trẻ (2023) lại viết xây “từ năm 1889 đến 1909”; năm mở đầu lệch với 1898, có thể là đảo chữ số, nhưng các bài không giải thích^[2][4].

Phần tượng trang trí nổi bên ngoài ban đầu do điêu khắc gia Ruffier đảm nhiệm; năm 1907 hợp đồng với ông bị hủy và Bonnet nhận phần việc còn lại^[3].

Phong cách kiến trúc

Các nguồn mô tả gốc gác hình thức không hoàn toàn giống nhau. VnExpress dẫn chuyên gia Hà Vũ Trọng cho rằng thiết kế mô phỏng tòa thị chính Paris theo phong cách Phục hưng, còn Tuổi Trẻ (2023) nhắc kiểu lầu chuông ở miền bắc nước Pháp^[2][4]. Mặt tiền rộng khoảng 30 m, có lầu chuông mái nhọn ở giữa và hai khối mái đối xứng, hai bên thấp hơn phần trung tâm. VnExpress tả sự pha trộn: bố cục Phục hưng, trang trí Baroque và Rococo, cổng sắt Art Nouveau, hàng cột Corinth tầng một xen các ô cửa vòm; hai lầu chuông nhỏ hai bên được thêm về sau, mang ảnh hưởng Phục hưng Ý^[2]. Znews dùng cách nói khác: mặt tiền “trích dẫn” tháp chuông, cột Hy Lạp, tràng hoa và huy hiệu của phong cách thời Đệ tam Cộng hòa Pháp (1870–1940)^[3].

Phần điêu khắc nổi trên mặt tiền gồm ba nhóm tượng Marianne, hình tượng nhân cách hóa của nước Cộng hòa Pháp, tượng trưng cho tự do, bình đẳng, bác ái, kèm mũ Phrygie, vòng nguyệt quế, thanh kiếm, cán cân, bảng luật và cành ô liu. Cổng chính gồm năm cổng sắt vòm với hoa văn cầu kỳ; cổng phụ trang trí vòng hoa đơn giản hơn, từng để xe ô tô vào sân^[2].

Nội thất

Theo VnExpress, phần trang trí nội thất do Ruffier thực hiện, gồm họa tiết hoa, vòng nguyệt quế, ruy băng, kính màu và tranh vẽ trên trần^[2]. Znews cho biết tường và trần tầng hai vẽ vòng hoa, lá cọ, cành nguyệt quế và thiên sứ, những hình ảnh gắn với thời Phục hưng. Mỗi phòng họp được xử lý tường, trần, nền riêng, và phần lớn họa tiết gốc còn giữ được sau hơn một thế kỷ^[3].

Những lần thay đổi

Tháng 8/1945, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch từ ban công tòa nhà đọc danh sách Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ. Năm 1966, trong khuôn viên xây thêm ba khối nhà bốn tầng. Ngày 2/7/1976, Quốc hội đổi tên thành phố thành Thành phố Hồ Chí Minh, từ đó tòa nhà là trụ sở chính quyền thành phố^[1]. Theo VnExpress, năm 2005 chuyên gia chiếu sáng từ Lyon (Pháp) thiết kế hệ thống đèn nghệ thuật cho mặt ngoài tòa nhà^[2]. Khối A1, phần xây đầu tiên, nằm trên khu đất dài 136 m, rộng 35 m, có tầng hầm không còn sử dụng từ sau năm 1975; ban đầu gồm khối sảnh giữa và hai khối nhà một tầng hai bên^[1].

Xếp hạng di tích và mở cửa

Ngày 4/11/2020, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký quyết định xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia cho trụ sở, cùng đình thần Linh Đông ở Thủ Đức. Phạm vi di tích gồm các khu A1, A2 sát đường Lê Thánh Tôn, B1, B2 và khu C sát đường Pasteur^[1]. Znews cho biết UBND thành phố đã đề nghị xếp hạng từ ngày 12/5/2016^[3]. Kiến trúc sư Cao Thành Nghiệp đề xuất nối tòa nhà với Dinh Thống Nhất, Nhà thờ Đức Bà và Bưu điện thành phố thành một tuyến tham quan^[1].

Dịp 30/4 và 1/5/2023, tòa nhà lần đầu mở cửa đón khách. Khu vực tham quan gồm sảnh chính, phòng tiếp khách quốc tế và cầu thang chính ở tầng trệt, phòng họp số 5 và ban công ở tầng hai; mỗi nhóm tối đa 30 người, đăng ký trước qua cơ quan du lịch^[4].

Điểm cần lưu ý về số liệu

Wikipedia tiếng Việt ghi diện tích sàn 7.500 m², cao 30 m và chi phí xây dựng 1,5 triệu franc. Các con số này chưa có nguồn hạng A hoặc B nào xác nhận trong những bài đã đọc, nên bài chỉ nêu để người đọc biết, không coi là số chắc chắn^[5]. Tên kiến trúc sư cũng được viết khác nhau: các báo ghi “Femand Gardès”, Wikipedia ghi “Fernand Gardè”^[3][5].