Chợ Bến Thành (Thành phố Hồ Chí Minh)

Khái quát

Chợ Bến Thành là ngôi chợ trung tâm ở quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh, mặt chính hướng ra quảng trường Quách Thị Trang. Công trình hiện nay khởi công năm 1912 và hoàn thành vào tháng 3/1914, do người Pháp xây trên nền ao Bồ Rệt cũ^[1][2]. Ngày 20/11/2024, Chủ tịch UBND thành phố ra quyết định xếp hạng chợ là di tích cấp thành phố, loại hình kiến trúc nghệ thuật^[3]. Bài này nói về lịch sử xây dựng và kiến trúc của tòa chợ.

Chợ trước năm 1912

Theo Báo Nhân Dân (2011), chợ Bến Thành đầu tiên nằm bên bờ sông Bến Nghé, cạnh một bến sông gần thành Gia Định (thành Quy) và có từ trước khi Pháp chiếm Gia Định; tên chợ bắt nguồn từ bến thành đó. Cuộc tấn công của Pháp năm 1859 làm chợ cháy, năm 1860 người Pháp dựng lại trên nền cũ^[1][3]. Báo Phụ Nữ TP.HCM (2025) kể thêm chợ bị cháy năm 1870, rồi năm 1893 Hội đồng thành phố thông qua kế hoạch lập chợ mới ở khu ao Bồ Rệt (marais Boresse), một vùng đầm lầy tù đọng^[2]. Báo Nhân Dân lại ghi rằng đến năm 1911 chợ cũ bị bỏ vì chật chội, và chợ mới được xây ở khu đất ao Bồ Rệt đã san lấp^[1]. Các bài chưa nói rõ vì sao mốc quyết định và mốc khởi công lệch nhau.

Xây dựng 1912–1914

Chợ được xây từ năm 1912 đến cuối tháng 3/1914^[1][2]. Báo Phụ Nữ cho biết công ty Brossard et Mopin, một nhà thầu Pháp chuyên các công trình lớn ở Sài Gòn, thực hiện với kinh phí khoảng 975.000 quan Pháp; Báo Sài Gòn Đầu tư Tài chính (2013) viết tên hãng là Brossard et Maupin^[2][5]. Báo Thanh Niên (2026) gọi kiến trúc sư Eugène Mopin của nhà thầu này là người thiết kế, nhưng các bài khác không nêu tên người vẽ đồ án nên chi tiết này cần kiểm chứng thêm^[4]. Lễ khánh thành kéo dài ba ngày với hơn 100.000 lượt người tham dự, theo Báo Nhân Dân^[1].

Kết cấu và khí hậu nhiệt đới

Báo Phụ Nữ mô tả chợ theo thẩm mỹ phương Tây nhưng có nhiều giải pháp hợp xứ nóng ẩm: kết cấu bê tông cốt thép, mái ngói đỏ, vách thông gió cao và hành lang rộng để thoáng mát^[2]. Thanh Niên lại viết công trình dùng tường gạch chịu lực, khung sắt và hệ cột kèo bê tông^[4]. Hai bài chọn cách gọi khác nhau cho cùng một công trình, và các bài đều không dẫn hồ sơ kỹ thuật gốc, nên bài này giữ cả hai mô tả.

Chợ có mặt bằng vuông vắn rộng hơn 13.000 m² với 16 cửa tỏa bốn hướng, theo Nhân Dân; Phụ Nữ nói gồm bốn cửa chính và 12 cửa phụ^[1][2]. Cửa Nam là cửa chính, mở ra quảng trường; báo Phụ Nữ nhắc cách chọn hướng này hợp câu "lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng Nam" của người Việt^[2]. Bốn cửa chính ứng với bốn con đường: Quách Thị Trang ở phía nam, Lê Thánh Tôn phía bắc, Phan Chu Trinh phía tây, Phan Bội Châu phía đông^[1][2].

Tháp đồng hồ và phù điêu

Hình ảnh quen thuộc nhất là tháp đồng hồ ở cửa Nam. Báo Phụ Nữ và Thanh Niên mô tả tháp ba mặt đồng hồ, gợi tháp đồng hồ ở các quảng trường châu Âu^[2][4]. Báo Sài Gòn Đầu tư Tài chính (2013) lại viết chợ có bốn cổng, bốn tháp cổng gắn đồng hồ nhìn ra bốn con đường^[5]; vì số lượng và số mặt đồng hồ ghi không thống nhất, bài không nêu con số cụ thể. Thanh Niên cho biết dưới tháp là các phù điêu gốm miêu tả sản vật Nam Bộ như bò, heo, vịt, cá, chuối^[4]. Theo Tuổi Trẻ, đợt tu sửa năm 1952 gắn 12 bức phù điêu của xưởng mỹ nghệ Biên Hòa ở bốn cửa chợ^[3].

Chợ hôm nay

Sau năm 1975 chợ được sắp xếp lại; năm 1985 thành phố và quận 1 đầu tư chỉnh trang toàn bộ nhà lồng, mái che và gian hàng^[1]. Thanh Niên ghi chợ trải qua nhiều lần trùng tu sau 1975, còn Báo Sài Gòn Đầu tư Tài chính cho biết khi ấy chợ có hơn 3.000 sạp hàng^[4][5]. Số sạp là số liệu năm 2013 nên có thể đã khác. Việc xếp hạng di tích năm 2024 là bước ghi nhận giá trị kiến trúc của công trình, chưa phải xếp hạng quốc gia.