Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn (Vương cung thánh đường Chính tòa, TP. Hồ Chí Minh)

Bối cảnh và quá trình xây dựng

Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn, tên chính thức là Vương cung Thánh đường Chính tòa Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội, nằm ở Quảng trường Công xã Paris, trung tâm quận 1 (cũ) của Thành phố Hồ Chí Minh^[1][3]. Một nhà thờ gỗ khởi công năm 1863, xong năm 1865, được gọi là Nhà thờ Sài Gòn^[1][2]. Công trình này sau vài năm đã mối mọt, xuống cấp, nên tháng 8/1876 Thống đốc Nam Kỳ Duperré tổ chức cuộc thi thiết kế nhà thờ mới; đồ án của kiến trúc sư J. Bourad thắng, và ông cũng trúng thầu thi công^[1][2]. Theo Tuổi Trẻ, khu đất hiện nay được cả phía Công giáo, Tin Lành lẫn chính quyền Pháp (muốn xây nhà hát) nhắm tới, nên phải bốc thăm công khai hai lần, lần nào phía Công giáo cũng trúng^[2].

Giám mục Colombert đặt viên đá đầu tiên ngày 7/10/1877; lễ khánh thành diễn ra đúng lễ Phục sinh 11/4/1880^[1][2][4]. Chi phí 2,5 triệu franc do chính quyền Nam Kỳ đảm nhận, nên thời đầu có tên Nhà thờ Nhà nước^[1]. Theo VOV và Tuổi Trẻ, ngoài nhu cầu hành lễ, công trình còn nhằm phô trương vị thế của đạo Công giáo và nền văn minh phương Tây trước dân bản địa^[1][2].

Phong cách, vật liệu và kích thước

VOV, Tuổi Trẻ và VietnamPlus xếp phong cách là Roman cải biên pha Gothic^[1][2][3]; VTC News viết là sự pha trộn giữa Roman cổ điển và nét Gothic vươn cao^[6]. Theo VOV, hầu hết vật liệu (gạch, ngói, sắt thép, xi măng, kính màu) chuyển từ Pháp sang; gạch và ngói ban đầu đến từ Marseille, mặt ngoài xây bằng gạch trần và đá xanh, không tô trát^[1]. Thánh đường có 56 ô cửa kính màu mô tả nhân vật, sự kiện trong Kinh Thánh, nay còn nguyên vẹn không nhiều^[1][2]. Kích thước được ghi lệch nhau: dài 133 m, rộng 35 m, chính điện cao 21 m (VOV)^[1]; dài 91 m, rộng 35,5 m, vòm mái cao 21 m (Tuổi Trẻ)^[2].

Tháp chuông và chiều cao

Lúc khánh thành, hai tháp chuông cao khoảng 36,6 m và chưa có mái chóp; năm 1895 hai chóp tháp được thêm vào, theo Tuổi Trẻ do kiến trúc sư Gardès thực hiện^[1][2]. Chiều cao sau đó được nêu khác nhau: 57 m (Tuổi Trẻ)^[2]; 57,6 m, và 60,5 m tính đến đỉnh thánh giá (VOV)^[1]; khoảng 57 m mỗi tháp (Thanh Niên)^[4]; hai tháp chuông cao 60,5 m (VTC News)^[6]. Hai tháp chứa sáu quả chuông đồng, nặng 28,85 tấn theo VOV và gần 30 tấn theo Thanh Niên^[1][4].

Tượng Đức Mẹ Hòa Bình và tên gọi

Bức tượng đồng Pigneau de Béhaine dựng năm 1903 ở vườn hoa phía trước bị phá bỏ năm 1945, chỉ còn bệ đá^[1]. Năm 1959, nhân Đại hội Thánh Mẫu, linh mục Giuse Phạm Văn Thiên đặt tạc tượng Đức Mẹ Hòa Bình; tượng do nhà điêu khắc G. Ciocchetti thực hiện tại Ý, được dựng trên bệ cũ rồi làm phép^[1][6]. VTC mô tả tượng bằng đá cẩm thạch trắng Carrara, cao 4,6 m, nặng 5,8 tấn^[6]. Ngày làm phép được ghi lệch nhau: 17/2/1959 (VOV) và chiều 16/2/1959 (VTC)^[1][6]. Từ đó nơi này được gọi là Nhà thờ Đức Bà; năm 1960 thành Nhà thờ Chánh tòa Sài Gòn, năm 1962 được phong Vương cung thánh đường^[1].

Đại trùng tu từ năm 2017

Từ khi khánh thành đến năm 2017, theo VietnamPlus, công trình chưa từng được trùng tu^[3]. Đợt đại trùng tu bắt đầu ngày 1/7/2017, do Tập đoàn Monument (Bỉ) đảm nhận^[4][5]. Từ tháng 3/2023, công nhân thi công ở hai tháp chuông và hai tháp kẽm (chóp nhọn phía trên gác chuông); theo linh mục Hồ Văn Xuân, trưởng ban trùng tu, kế hoạch xong vào cuối năm 2024 bị lùi vì hư hại quá nhiều, đá chọn mẫu ở Pháp, chế tác ở Bỉ với sai số cho phép 1 mm, đặt hàng gần 90 tấn^[4]. Năm 2023, hai thánh giá lớn và tám thánh giá nhỏ được gửi sang Ingelmunster (Bỉ) để phục chế^[3]; riêng hai thánh giá trên tháp kẽm, sau 128 năm, gỉ sét nặng không phục chế được nên được làm mới^[5]. Hai thánh giá mạ vàng, mỗi cây cao 3,73 m, nặng 400 kg, được làm phép ngày 8/12/2025 và đặt lên đỉnh tháp kẽm ngày 19/3/2026^[5].

Dự kiến ban đầu là xong năm 2027, nhưng tháng 12/2025 linh mục Hồ Văn Xuân cho biết không thể kịp; sau phần tháp còn phải làm bên trong: ánh sáng, mái ngói, máng xối, thu lôi, sơn sửa^[4]. Sau lễ đặt thánh giá, ông nói các công đoạn vẫn tiếp diễn, chưa xác định ngày hoàn thành^[5]. Ngày 15/6/2026, Tổng giáo phận Sài Gòn đăng video về việc hoàn thành 8 hàng trang trí đỉnh mái cửa sổ của hai tháp kẽm^[7], còn VTC News (8/2026) vẫn viết dự kiến kéo dài đến năm 2027^[6]. Các nguồn tìm được chưa cho biết ngày hoàn thành toàn bộ công trình.