Bưu điện Trung tâm Sài Gòn (TP. Hồ Chí Minh)

Lịch sử xây dựng

Bưu điện Trung tâm nằm ở số 2 Công xã Paris, ngay cạnh Nhà thờ Đức Bà, hai công trình cùng tạo nên một cụm kiến trúc đặc trưng của trung tâm Sài Gòn^[2][4]. Theo Báo Thanh Niên, công trình khởi công ngày 14/11/1886 và hoàn thành năm 1891^[1]; Tuổi Trẻ và Znews cũng ghi giai đoạn 1886–1891^[2][3]. Ban đầu nơi này có tên “Sở Dây thép Sài Gòn”, một trong những công trình hạ tầng hiện đại đầu tiên ở Nam Kỳ^[3].

Về người thiết kế, các nguồn kể không giống nhau. Znews ghi kiến trúc sư người Pháp Alfred Foulhoux^[3]; Tuổi Trẻ (2015) viết do Villedieu thiết kế với Foulhoux là phụ tá^[2]; Thanh Niên (2022) nêu hai kiến trúc sư Alfred Foulhoux và Henri Auguste Vildieu (cách viết trong bài) và cho biết công trình theo phong cách baroque và cổ điển châu Âu^[1]. Bài Tuổi Trẻ năm 2025 chỉ nói công trình mang dấu ấn kiến trúc Pháp cuối thế kỷ XIX mà không nêu tên người thiết kế^[4]. Tên Gustave Eiffel cũng thường được gắn với tòa nhà; theo Thanh Niên, phần của công ty Gustave Eiffel là thiết kế và chế tạo vòm mái thép bên trong cùng các vật liệu thép khác, chứ không phải toàn bộ công trình^[1].

Hình thức bên ngoài

Mặt đứng có những ô cửa vòm, mái dốc lợp ngói và một chiếc đồng hồ cổ phía trên lối vào^[3]. Theo Znews, trang trí kết hợp châu Âu với yếu tố phương Đông: có hình rắn thần Naga, mô típ Khmer, trên nóc và tượng thần Hermes; ông Nguyễn Minh Nhựt của Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh gọi tòa nhà là “ví dụ điển hình cho sự tiếp biến văn hóa Đông – Tây”^[3].

Về chữ trên tòa nhà, Tuổi Trẻ (2015) mô tả mặt ngoài chia thành các ô chữ nhật ghi tên những nhà phát minh trong ngành điện tín và điện^[2]. Thanh Niên (2022) thì cho biết khu vực giữa tiền sảnh nêu tên 35 nhà bác học, như Volta, Ampère, Ohm, Watt, Bell, Morse, thể hiện trên những tấm sứ tráng men có hoa văn chứ không phải chữ khắc^[1]. Hai bài mô tả hơi khác nhau về vị trí các dòng tên.

Không gian bên trong

Bên trong là một đại sảnh cao rộng, mái vòm được đỡ bằng các cột sắt^[3]. Theo Thanh Niên, tiền sảnh và đại sảnh ở tầng trệt được thiết kế thông tầng, còn phòng làm việc ở tầng trên xây nhô cao hơn hai khối nhà hai bên^[1].

Hai bức tường cao treo hai tấm bản đồ lịch sử: bản đồ Sài Gòn và vùng phụ cận vẽ năm 1892, và bản đồ các đường dây điện tín của miền Nam Việt Nam và Campuchia vẽ năm 1936; chất liệu thể hiện hai bản đồ cho tới nay vẫn chưa được xác định^[2][3].

Một bưu điện còn hoạt động

Khác với nhiều công trình thời Pháp đã đổi chức năng, tòa nhà vẫn là một điểm giao dịch bưu chính. Theo Znews (2025), điểm giao dịch này đón khoảng 700–800 lượt khách mỗi ngày, phần lớn là khách quốc tế; Giám đốc Bưu điện TP. Hồ Chí Minh cho biết các dịch vụ tại đây mang lại doanh thu hàng trăm tỉ đồng mỗi năm^[3]. Năm 2023, tạp chí Architectural Digest của Mỹ xếp công trình thứ hai trong 11 bưu điện đẹp nhất thế giới; thành phố cũng đưa nơi này vào danh sách các điểm đến hấp dẫn của TP. Hồ Chí Minh^[3][4].

Xếp hạng di tích và việc bảo tồn

Theo các bài báo tháng 10/2025, tòa nhà chưa được xếp hạng di tích. Ngày 13/10/2025, Bưu điện TP. Hồ Chí Minh gửi văn bản đề nghị chính quyền hỗ trợ thủ tục xếp hạng và cam kết giữ nguyên trạng kiến trúc^[3]. Giám đốc Bưu điện thống nhất phối hợp với Sở Văn hóa và Thể thao lập hồ sơ, hướng tới xếp hạng cấp thành phố, hoặc cấp quốc gia nếu đủ điều kiện^[4]. Các nguồn đã đọc chưa cho biết hồ sơ này đã được thông qua hay chưa.

Một vấn đề thực tế là xuống cấp: do mái ngói thấm dột, đơn vị dự kiến thay mái vào cuối quý IV/2025, chậm nhất quý I/2026, và đề nghị hỗ trợ kinh phí tu bổ từ ngân sách thành phố, đồng thời mong cân bằng giữa bảo tồn và khai thác kinh doanh^[4]. Znews cho biết đơn vị muốn sửa chữa những hạng mục xuống cấp nhưng giữ đúng nguyên mẫu, đề xuất mở tour tham quan, bảo tàng trưng bày hiện vật ngành bưu chính và dịch vụ trải nghiệm; bài viết cũng đặt tòa nhà trong bối cảnh khu vực quanh Nhà thờ Đức Bà, Đường sách Nguyễn Văn Bình và Dinh Độc Lập đang được xem xét là “vùng lõi di sản văn hóa”^[3].