Chế Bồng Nga và cuộc xung đột Đại Việt – Chiêm Thành (1360–1390)

Bối cảnh: Đại Việt suy yếu, Chiêm Thành thôi thần phục

Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương Chi (Viện Sử học), sử cũ chép 15 lần Chiêm Thành sang cống từ năm 1242 đến 1352, nên nửa đầu triều Trần là thời kỳ quan hệ hữu hảo. Từ giữa thế kỷ XIV Chiêm Thành sao nhãng việc cống; năm 1346 vua Trần sai sứ hỏi tội. Năm 1352 triều Trần đem quân giúp Chế Mỗ về nước nhưng không thành, và tháng 9 cùng năm quân Chiêm cướp châu Hóa^[1]. Trong khi đó Đại Việt rơi vào khủng hoảng: nếu 118 năm đầu triều Trần chỉ có một cuộc làm phản, thì từ 1343 đến 1400 sử chép tám cuộc nổi dậy; nạn đói khiến triều đình nhiều lần kêu gọi nhà giàu nộp thóc để đổi lấy chức tước^[1].

Năm 1360 Chế Bồng Nga lên thay Trà Hòa Bố Để. Tác giả cho rằng mục tiêu của ông là đòi lại hai châu Ô, Lý mà vua Chế Mân đã dâng làm sính lễ cưới công chúa Huyền Trân; các cuộc đánh đòi từ 1311 đến 1353 đều không thành^[1].

Những năm đầu (1361–1369)

Từ năm 1361, quân Chiêm theo đường biển cướp Dĩ Lý và châu Hóa, nhiều lần bị quân Trần và dân địa phương đánh lui. Năm 1367 Trần Thế Hưng đem quân đánh Chiêm Thành nhưng bị phục kích ở Chiêm Động, bản thân bị bắt, quân tan vỡ^[1]. Năm 1368 sứ Chiêm đòi lại Hóa châu, và năm 1369 Chế Bồng Nga sai sứ sang nhà Minh để được công nhận là vua^[1].

Những lần vào Thăng Long (1371–1383)

Tháng 3 nhuận năm 1371, theo Toàn thư do bài nghiên cứu dẫn, quân Chiêm vào cửa Đại An, tiến thẳng tới kinh sư; vua Trần phải sang sông Đông Ngàn lánh, quân Chiêm vào thành, đốt cung điện, cướp phụ nữ và của cải đem về. Bài cho biết nguyên do được ghi là mẹ Dương Nhật Lễ chạy sang Chiêm Thành xúi giục báo thù^[1].

Cuối năm 1376 vua Trần Duệ Tông thân chinh đánh Chiêm Thành, trúng kế và tử trận; Wikipedia ghi trận này ở gần thành Đồ Bàn, kinh đô Chiêm Thành^[3]. Sau đó Chế Bồng Nga ra Thăng Long, tháng 11 năm 1377 ở lại vài ngày rồi rút, tháng 5 năm 1378 lại tấn công lần nữa^[1]. Năm 1380 quân Chiêm cướp Nghệ An và Thanh Hóa, Hồ Quý Ly đem thủy binh chặn lại. Năm 1381 triều Trần phải cho các nhà sư khỏe mạnh tạm làm lính đi đánh Chiêm Thành, vì binh lực đã kiệt quệ. Năm 1383 quân Chiêm tiến tới Quảng Oai, Thượng hoàng phải lánh sang Đông Ngàn, và Thăng Long bị chiếm trong vài tháng^[1].

Hai nguồn cùng tính bốn lần quân Chiêm vào Thăng Long (bài nghiên cứu nêu các năm 1371, 1377, 1378, 1383) nhưng đếm các cuộc tấn công nói chung khác nhau: bài nghiên cứu nêu 11 đợt Chiêm Thành đánh Đại Việt trong 1361–1389 và 15 cuộc xung đột quân sự trong 1361–1391^[1], còn Wikipedia nêu 12 lần Chế Bồng Nga bắc phạt trong 1367–1389^[3].

Hải Triều, tháng Giêng năm 1390

Tháng 10 năm 1389, Hồ Quý Ly bị phục kích ở hương Cổ Vô (Thanh Hóa): quân Chiêm đắp đập chắn sông, giả vờ bỏ đi rồi phá đập, cho voi xông ra, quân Trần thiệt hại nặng; ông xin thôi cầm quân^[1][2]. Tháng 11, Thượng hoàng Trần Nghệ Tông sai Trần Khát Chân, khi ấy chỉ huy quân Long Tiệp, ra trận. Thấy thế đất ở Hoàng Giang bất lợi, ông lui giữ sông Hải Triều, tức sông Luộc ngày nay^[1][2].

Ngày 23 tháng Giêng năm 1390, Chế Bồng Nga cùng Nguyên Diệu đem hơn một trăm thuyền đến xem xét quân Trần. Theo Toàn thư, một tiểu thần của ông là Ba Lậu Kê, sợ bị trừng phạt, chạy sang quân Trần và chỉ thuyền của nhà vua; quân Trần tập trung súng bắn, Chế Bồng Nga chết tại trận. Nguyên Diệu cắt đầu Chế Bồng Nga chạy sang quân Trần, nhưng bị Phạm Nhữ Lặc và Dương Ngang giết rồi lấy cả thủ cấp ấy. Tướng Chiêm La Ngai đem quân rút về theo đường núi và sau đó lên ngôi^[1][2]. Tên người phản bội được viết khác nhau tùy nguồn (Ba Lậu Kê, Ba Lậu Kế).

Sau cái chết của Chế Bồng Nga

Theo Nguyễn Thị Phương Chi, sau năm 1390 quân Chiêm không còn tổ chức tấn công Đại Việt, và năm 1391 Hồ Quý Ly đi tuần châu Hóa, củng cố thành trì^[1]. Hai con Chế Bồng Nga sang xin hàng nhà Trần, theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia^[2]. Sử gia Ngô Sĩ Liên, được bài dẫn lại, quy lỗi cho việc triều Trần buông lỏng phòng bị, để biên thành không giữ nổi và cấm binh không địch nổi^[1]. Còn Trần Khát Chân, người lập chiến công ở Hải Triều, sau đó bị Hồ Quý Ly sát hại năm 1399^[2].

Đánh giá về Chế Bồng Nga không thống nhất. Wikipedia gọi ông là vị vua lớn cuối cùng của Chăm Pa, đồng thời dẫn ý kiến của Trần Xuân Sinh cho rằng ông chỉ có tài của một tướng cướp dữ tợn và việc dùng binh liên miên làm hao tổn nhân lực Chiêm Thành^[3]. Các nguồn dùng ở đây chủ yếu là sử Việt; góc nhìn từ phía người Chăm, nhất là các biên niên sử Chăm, chưa được đọc trực tiếp.