Lý Thường Kiệt và cuộc kháng chiến chống Tống (1075–1077)

Bối cảnh

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Lý Thường Kiệt (Ngô Tuấn, sinh năm 1019, mất năm 1105) là trọng thần trải ba đời vua Lý, từng làm tiên phong trong cuộc đánh Chiêm Thành năm 1069 và bắt được vua Chiêm là Chế Củ^[1]. Năm 1072 vua Lý Thánh Tông mất, vua Lý Nhân Tông lên ngôi lúc mới 7 tuổi; Lý Thường Kiệt giữ chức Thái úy và nắm quyền chỉ huy quân đội. Cùng lúc đó nhà Tống xây dựng căn cứ quân sự và hậu cứ ở ba châu Ung, Khâm, Liêm (thuộc Quảng Tây, Quảng Đông ngày nay) để chuẩn bị đánh Đại Việt^[1]. Một bài của Báo Quân đội nhân dân nêu con số khoảng 30 vạn quân Tống được huy động^[4]; con số này không được các nguồn khác kiểm chứng.

Tiến công sang đất Tống (1075–1076)

Các nguồn trích lời Lý Thường Kiệt rằng ngồi yên đợi giặc không bằng đem quân ra trước để chặn thế mạnh của chúng^[1][4]. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, quân Việt (khoảng 10 vạn người) bắt đầu tiến công từ ngày 27/10/1075, phá các đồn biên giới, đánh Khâm và Liêm, rồi áp sát thành Ung ngày 18/1/1076; sau 42 ngày vây hãm thì hạ được thành, phá kho tàng và rút quân về nước^[1][2]. Bài này còn kể Lý Thường Kiệt cho yết bài hịch Phạt Tống lộ bố văn dọc đường quân đi qua^[1]. Số quân tham chiến lệch nhau giữa các nguồn: bài của Báo Quân đội nhân dân nêu cả "hơn 10 vạn" lẫn "hơn 5 vạn" quân ở hai chỗ khác nhau^[4].

Phòng tuyến sông Như Nguyệt (1076–1077)

Sau khi rút về, quân Đại Việt dựng phòng tuyến chủ yếu ở bờ nam sông Như Nguyệt (đoạn sông Cầu). Theo bài của Tuấn Đạt do Bảo tàng Lịch sử quốc gia đăng lại, tuyến chạy từ chân núi Tam Đảo, từ ngã ba sông Cà Lồ – sông Cầu đến Vạn Xuân (Phả Lại), có ba trại chính là Như Nguyệt, Thị Cầu, Phấn Động, với khoảng 6 vạn quân chủ lực cả bộ lẫn thủy^[3]. Kích thước tuyến được các nguồn ghi khác nhau: "trên 200 dặm" có rào giậu nhiều tầng theo bài năm 2011 của Bảo tàng^[1], còn bài của Trần Đình Quang nói thành lũy đất dài 80 km cùng hàng vạn cọc nhọn, làm từ giữa tháng 4 đến cuối năm 1076^[4].

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, cuối năm 1076 quân Tống vào Đại Việt và ngày 18/1/1077 tới bờ bắc sông Cầu rồi bị chặn lại^[1]; Báo Quân đội nhân dân ghi đạo quân chủ lực do Quách Quỳ chỉ huy, hai lần vượt sông không thành, thủy binh Tống bị Lý Kế Nguyên chặn ở vùng Bái Tử Long^[4]. Cuối xuân 1077, Lý Thường Kiệt dùng hơn 400 chiến thuyền chở hàng vạn quân đánh sang bờ bắc^[4]. Sau đó ông chủ động đề nghị giảng hòa với điều kiện quân Tống rút khỏi Đại Việt; theo Bảo tàng, quân Tống rút vào tháng 3/1077, và bài này nêu quân Tống mất hơn 19.000 người trong cuộc kháng chiến này (gần 30.000 tính cả cuộc tập kích Ung – Khâm – Liêm)^[1]. Đây là số liệu của nguồn Việt Nam, chưa đối chiếu với sử liệu phía Tống.

Bài thơ "Nam quốc sơn hà"

Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia viết rằng trong lúc chiến sự quyết liệt, Lý Thường Kiệt có bài thơ bất hủ để cổ vũ binh sĩ; theo truyền thuyết, ông sai người giả làm thần, nấp trong đền Trương Hát bên bờ nam sông Như Nguyệt để ngâm vang bài thơ trong đêm, còn sách Việt điện u linh chép thần sông là Trương Hát đọc thơ^[1]. Chính bài viết dùng chữ "tương truyền", vì vậy đoạn này nên đọc như truyền thuyết gắn với bài thơ chứ không phải sự kiện đã được kiểm chứng. Bài thơ về sau thường được gọi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc^[1].

Những năm sau chiến tranh

Văn bia chùa Linh Xứng (1126) và chùa Báo Ân (1102) ở Thanh Hóa ghi Lý Thường Kiệt làm tổng trấn Thanh Hóa 19 năm (1082–1101), được dân mến phục, và là người chọn đất, chủ trì dựng các chùa này^[5]. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, năm 1101 ông được vua Nhân Tông mời về triều giữ chức Tể tướng; ông còn cầm quân đánh Lý Giác ở Diễn Châu (1103) và dẹp quân Chiêm Thành ở Bố Chính (1104), rồi mất năm 1105, thọ 86 tuổi^[1].