Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội)

Lịch sử hình thành

Theo Cục Di sản văn hóa, năm 1070 vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu, và năm 1076 triều đình lập Quốc Tử Giám^[1]. Dòng chữ ở cổng Đại Thành ghi việc dựng Văn Miếu năm 1070 và một lần trùng tu lớn năm 1888 đời Đồng Khánh^[2]. Quốc Tử Giám do vua Lý Nhân Tông lập bên cạnh Văn Miếu, ban đầu dạy con vua và con quan đại thần, hoàng tử Lý Càn Đức là người đầu tiên theo học; trường được xem là trường đại học đầu tiên của Việt Nam^[4]. Cách gọi “đại học đầu tiên” là cách nói quen dùng của báo chí và các cơ quan văn hóa, không phải một khái niệm học thuật chặt chẽ.

Năm 1156, vua Lý Anh Tông sửa sang Văn Miếu và chỉ thờ Khổng Tử^[4]. Năm 1253, thời Trần, trường được đổi tên (Cục Di sản văn hóa ghi là Quốc Tử viện, báo Hà Nội Mới ghi là Quốc học viện) và mở rộng cho cả con em thường dân học giỏi; Chu Văn An từng giảng dạy hoàng tử dưới triều Trần Minh Tông và sau khi mất (1370) được thờ trong Văn Miếu^[1][4]. Năm 1483, trường đổi thành Thái Học đường^[1].

Các thời sau

Thời Nguyễn, khu vực này được gọi là Văn Miếu Hà Nội; báo Hà Nội Mới ghi năm 1802 vua Gia Long đổi tên như vậy^[1][4]. Khuê Văn Các xây năm 1805 và đến năm 1999 trở thành biểu tượng của Hà Nội^[1][4]. Năm 1947, nhà Thái Học bị phá hủy, chỉ còn nền cũ^[4]; khu Thái Học được phục dựng trong các năm 1998–2000^[1][4]. Năm 1962 di tích được xếp hạng di tích quốc gia, ngày 10/5/2012 Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt^[1].

Bố cục kiến trúc

Theo Cục Di sản văn hóa, quần thể gồm hai khu chính. Khu Văn Miếu có hồ Văn, nghi môn ngoại và nghi môn nội, cửa Đại Trung, Khuê Văn Các, hai dãy nhà bia tiến sĩ, cửa Đại Thành, Đại bái, điện Đại Thành và hai dãy tả, hữu vu. Khu Quốc Tử Giám có nhà Thái Học cùng hai dãy tả, hữu vu^[1]. Báo Nhân Dân cho biết quần thể rộng hơn 54.000 mét vuông, bố cục theo trục bắc – nam, có Khuê Văn Các và hồ Thiên Quang Tỉnh^[5]. Tên “Đại Thành” lấy từ lời Mạnh Tử nói Khổng Tử là người “tập đại thành” học vấn của các bậc hiền triết^[2].

Bia tiến sĩ

Di vật quý nhất của khu di tích là 82 tấm bia đá đặt trên lưng rùa^[4]. Theo hồ sơ UNESCO, các bia được dựng từ năm 1484 đến 1780 để ghi các khoa thi triều đình từ năm 1442 đến 1779; mỗi bia ghi ngày thi, tên và chức vụ của những người soạn văn, hiệu đính, viết chữ, khắc bia, cùng danh sách người đỗ^[3]. Cục Di sản văn hóa cho biết các bia ghi tên 1.305 vị đỗ đại khoa, còn hai dãy nhà bia hiện nay được dựng lại năm 1994^[1]. Báo Nhân Dân dẫn năm 1484 vua Lê Thánh Tông cho dựng bia tiến sĩ đầu tiên và câu của Thân Nhân Trung rằng “hiền tài là nguyên khí quốc gia”^[5].

UNESCO ghi nhận các bia là bằng chứng về khoảng ba thế kỷ đào tạo và tuyển chọn nhân tài thời Lê – Mạc; mỗi thời kỳ có kiểu dáng, hoa văn, bệ rùa và kiểu chữ khác nhau^[3]. Hồ sơ này ghi năm đăng ký là 2011 (nộp năm 2010), còn báo Nhân Dân nêu mốc ngày 9/3/2010^[3][5]; hai mốc này khác nhau và chưa được đối chiếu nên bài không kết luận.