Chiếu dời đô (1010) và việc định đô Thăng Long

Bối cảnh và quyết định dời đô

Theo Vietnam+, mùa xuân năm 1010 vua Lý Thái Tổ ban Chiếu dời đô, chuyển kinh đô của Đại Cồ Việt từ Hoa Lư (Ninh Bình) về thành Đại La (Hà Nội); đến tháng 7 năm Canh Tuất, kinh thành được đổi tên là Thăng Long^[1]. Đỗ Đức Minh và Nghiêm Thị Thúy Hằng dẫn Đại Việt sử ký toàn thư: các bề tôi đều tán thành vì đó là kế lâu dài cho đất nước và dân chúng, nhà vua rất vui mừng^[3]. Việc tìm đất và chuẩn bị diễn ra khá khẩn trương, đến tháng 7 năm Thuận Thiên thứ nhất (Canh Tuất, 1010) thì đoàn rời Hoa Lư^[3].

Về lý do rời Hoa Lư, các tác giả nhấn mạnh địa thế. Đỗ Đức Minh và Nghiêm Thị Thúy Hằng cho rằng Hoa Lư núi non hiểm trở, chật hẹp, chỉ thuận lợi cho việc phòng thủ mà khó mở mang thành đô hội trước yêu cầu xây dựng đất nước ở quy mô lớn, đẩy mạnh kinh tế và văn hóa^[3]. Theo bà Phạm Thị Huệ, Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, Hoa Lư còn có giao thông khó khăn, cản trở nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương mại^[4].

Nội dung bài chiếu

Các nghiên cứu mô tả bài chiếu có kết cấu chặt chẽ. Phần mở đầu nhà vua dẫn sử sách Trung Hoa về việc các triều đại nhà Thương, nhà Chu từng dời đô, để nói rằng dời đô không phải việc làm tùy tiện mà nhằm giúp đất nước phồn thịnh^[4]. Mục đích được nêu là chọn nơi trung tâm lập nghiệp lớn, tính kế lâu dài cho con cháu, trên vâng mệnh trời, dưới theo ý dân, và “nếu thấy thuận tiện thì thay đổi” để vận nước dài lâu, phong tục thịnh vượng^[2][3].

Về Đại La, chiếu ca ngợi thế đất rộng mà bằng, cao mà thoáng, dân cư khỏi chịu cảnh ngập lụt, muôn vật phong phú, lại ở nơi hội tụ của bốn phương, nên đáng là kinh đô bậc nhất của đế vương muôn đời^[2][3]. Cụm từ chỉ thế đất thường được dịch là “rồng cuộn hổ ngồi”^[1]; dựa trên mộc bản, bà Phạm Thị Huệ đề nghị dịch là “rồng chầu hổ phục” và “núi sau sông trước”^[4].

Đoàn Thị Thu Vân tóm lại hai điểm đáng chú ý: tinh thần nhạy bén, linh hoạt trong trị nước, và việc chọn đô xuất phát từ lợi ích đất nước, nhân dân, với các cơ sở là thế phòng thủ và phát triển, thuận lợi cho dân sinh và nông nghiệp, vị trí đầu mối giao thông và giao lưu^[2].

Văn bản và mộc bản

Theo Đỗ Đức Minh và Nghiêm Thị Thúy Hằng, bài chiếu gồm 214 chữ Hán và là văn bản duy nhất còn lưu của Lý Thái Tổ^[3]. Năm 2010, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV (Đà Lạt) thông báo tìm thấy mộc bản khắc nguyên văn chiếu trong khối mộc bản triều Nguyễn, thuộc bộ Đại Việt sử ký toàn thư (kỷ Lý Thái Tổ, quyển 2). Trước đó, giới nghiên cứu chỉ có các bản sao và bản chụp; mộc bản có thể được khắc vào thời Lê hoặc thời Nguyễn^[4].

Tên Thăng Long

Truyền thuyết kể rằng khi thuyền nhà vua tới ngã ba sông dưới chân thành Đại La, rồng vàng hiện lên rẽ sóng rồi bay vút lên trời, nhân đó nhà vua đổi tên Đại La thành Thăng Long, nghĩa là “rồng bay lên”; đây là truyền thuyết, không phải điều sử liệu kiểm chứng được. Cùng dịp ấy, Hoa Lư được đặt là phủ Trường An, Cổ Pháp là phủ Thiên Đức^[3]. Tên Thăng Long về sau vẫn gắn với kinh đô qua các tên gọi khác như Đông Đô (cuối Trần, thời Hồ) và Đông Kinh (thời Lê sơ)^[1].

Đánh giá

Đoàn Thị Thu Vân coi đây là bài chiếu xuất hiện đầu tiên trong văn học dân tộc, thể hiện một chủ trương lớn và tầm nhìn xa của người đứng đầu quốc gia^[2]. Đỗ Đức Minh và Nghiêm Thị Thúy Hằng nhận xét bài chiếu đánh dấu bước tiến về tư duy chính trị và nhấn mạnh tư tưởng “theo ý dân”^[3]. Vietnam+ cho rằng việc dời đô đặt nền móng văn hóa – lịch sử lâu dài cho Thăng Long^[1]. Đây là những đánh giá của các tác giả hiện đại, không phải kết luận duy nhất.