Chu Văn An (nhà giáo thời Trần)

Quê quán và trường học

Theo Nguyễn Duy Chính (Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển), Chu Văn An (Chu An), tự Linh Triệt, hiệu Tiều Ẩn, người làng Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, nay thuộc Hà Nội. Tác giả lưu ý sử sách không chép năm sinh của ông; chỉ biết ông mất năm Canh Tuất (1370), còn thần tích đình làng Thanh Liệt, nơi thờ ông làm thành hoàng, ghi ông sinh năm 1292^[1]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Báo Nhân Dân đều dùng mốc 1292^[2][3]. Ông đỗ Thái học sinh nhưng không ra làm quan mà ở quê mở trường dạy học^[1][2]. Theo Nguyễn Duy Chính, thời Trần có bốn học hiệu, trong đó hai học hiệu Thiên Trường và Cung Hoàng (của Chu Văn An) mới thực sự là của dân gian^[1]. Học trò nổi tiếng gồm Phạm Sư Mạnh và Lê Quát, về sau làm quan cao nhưng vẫn giữ lễ thầy trò khi đến thăm thầy^[1][2].

Làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám

Danh tiếng của thầy Chu đến tai triều đình: vua Trần Minh Tông mời ông vào kinh giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám và dạy học cho thái tử^[1][2]. Chức vụ của ông được ghi không thống nhất giữa các nguồn: Nguyễn Duy Chính, Bảo tàng Lịch sử quốc gia và một bài của Báo Nhân Dân ghi Tư nghiệp^[1][2][3], còn một bài khác của Báo Nhân Dân (10/11/2020) ghi Tế tửu^[4]. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, trong thời gian này ông soạn bộ Tứ thư thuyết ước gồm mười quyển để giảng dạy Nho học^[2]. Nguyễn Duy Chính cho biết các tác phẩm của ông (Tứ thư thuyết ước, Tiều Ẩn thi tập, Quốc ngữ thi tập) đã bị tịch thu đưa về Kim Lăng thời Minh thuộc, đến nay mới tìm thấy 12 bài thơ chép trong Toàn Việt thi lục^[1].

Thất trảm sớ và việc từ quan

Dưới thời vua Trần Dụ Tông, chính sự suy đồi, ông dâng bản sớ xin chém bảy kẻ nịnh thần; sớ không được nhà vua chấp nhận, ông treo mũ từ quan rồi về núi Phượng Hoàng, huyện Chí Linh, dạy học và viết sách^[1][3]. Bài Thất trảm sớ được hậu thế nhắc đến như biểu tượng khí tiết của sĩ phu; Lê Tung trong Việt giám thông khảo tổng luận khen là "nghĩa động càn khôn", theo cách dẫn của Nguyễn Duy Chính^[1]. Phan Huy Chú thì ca ngợi học nghiệp thuần túy, tiết tháo cao thượng của ông^[1][2]. Tư đồ Trần Nguyên Đán, người cùng thời, gọi ông là bậc "Thượng tường sơn đẩu" (ví như Thái Sơn, Bắc Đẩu)^[3].

Khi mất và việc phối thờ ở Văn Miếu

Năm 1370 ông mất. Theo Nguyễn Duy Chính, vua Trần Nghệ Tông đặt thụy là Văn Trinh, truy tặng tước Công, ban hiệu Khang Tiết tiên sinh và cho đưa vào thờ ở Văn Miếu^[1]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia viết tước là "Văn Trịnh Công" và thụy Khang Tiết^[2]; Báo Nhân Dân ghi "Văn Trinh công"^[3]. Ba cách ghi này khác nhau ở chữ Trinh/Trịnh và ở chỗ "Văn Trinh" là thụy hay là tước, bài giữ nguyên theo từng nguồn. Đền thờ và lăng mộ ông ở núi Phượng Hoàng (Chí Linh) được Bảo tàng ghi là khu di tích xếp hạng quốc gia năm 1998^[2]; ở quê còn có đền thờ tại Thanh Trì (Hà Nội)^[4].

Tôn vinh sau này

Báo Nhân Dân cho biết ông được tôn xưng là "người thầy của muôn đời" và UNESCO khuyến nghị tổ chức các hoạt động kỷ niệm 650 năm ngày mất của ông trong năm 2020^[3]; bài khác của báo này ghi rõ tháng 11/2019 kỳ họp lần thứ 40 Đại hội đồng UNESCO thông qua Tuyên bố kỷ niệm các danh nhân văn hóa, trong đó có Chu Văn An, và Hà Nội tổ chức lễ kỷ niệm ngày 20/11/2020 tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám^[4]. Dân gian còn lưu truyền câu chuyện đầm Mực: người học trò là thủy thần vì cảm phục thầy mà ném nghiên mực xuống thành đầm; đây là truyền thuyết^[3]. Tên ông được đặt cho nhiều trường học và đường phố trong cả nước^[2][3].