Lý Công Uẩn lên ngôi và sự thành lập nhà Lý (1009)

Bối cảnh cuối triều Tiền Lê

Lý Công Uẩn sinh năm 974 ở châu Cổ Pháp (nay thuộc Bắc Ninh), lớn lên dưới sự dạy dỗ của các thiền sư như Lý Khánh Văn và Vạn Hạnh, rồi vào Hoa Lư làm quan nhà Tiền Lê^[3]. Năm 1005, khi Lê Long Đĩnh giết anh là Lê Trung Tông để giành ngôi, các quan đều bỏ chạy, chỉ riêng Công Uẩn ôm xác vua mà khóc. Long Đĩnh không trị tội mà còn trọng dụng, về sau thăng ông đến chức Tả thân vệ Điện tiền chỉ huy sứ^[3][4]; vì thế Toàn thư gọi ông là "Thân vệ"^[1]. Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, khi Long Đĩnh mất và vua nối còn nhỏ, Công Uẩn cùng Nguyễn Đê mỗi người nắm 500 binh Tùy Long canh giữ cung cấm, tức đang cầm lực lượng vũ trang gần vua^[3].

Wikipedia tiếng Việt ghi Long Đĩnh mất ngày 19/11/1009 (ngày Tân Hợi, tháng 10 âm lịch). Sử cũ cho nguyên nhân là bệnh do hoang dâm; riêng Ngô Thì Sĩ chép thêm lời đồn rằng Công Uẩn cho người đầu độc nhà vua^[5]. Đó chỉ là dã sử, chưa có căn cứ khác để kiểm chứng.

Diễn biến lên ngôi theo sử cũ

Người sắp đặt là Chi hậu Đào Cam Mộc, một chức quan trong nội đình. Theo đoạn Toàn thư mà hai bài của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam dẫn lại, ông tiến hành qua ba bước. Trước hết ông thăm dò: vua hiện tại tàn ác, trời đã chán, con nối ngôi còn nhỏ, dân muốn tìm "chân chúa". Công Uẩn giả vờ mắng và dọa tố giác, Cam Mộc đáp rằng ông nói vì thấy "thiên thời nhân sự" như vậy. Hôm sau, Cam Mộc nhắc lời sấm đã hiện ra, và Công Uẩn nhận rằng ý ấy không khác ý Vạn Hạnh. Cuối cùng, ngay hôm đó Cam Mộc bàn với triều thần cùng tôn lập Thân vệ kẻo sinh biến; các quan dìu Công Uẩn lên điện, tôn làm hoàng đế, bá quan quỳ dưới sân hô vạn tuế^[1][2].

Wikipedia tiếng Việt ghi ngày lên ngôi là 21/11/1009, hai ngày sau khi Long Đĩnh mất, tại Hoa Lư, nơi vua sau đó cho là "thành hẹp, đất thấp" và dời đô về Đại La năm 1010^[4]. Vua đặt niên hiệu Thuận Thiên, nghĩa là thuận theo ý trời. Các bản chép lời Cam Mộc cũng lệch nhau: theo tác giả một bài trên trang VUSTA, Việt sử lược chép "Dương, Lê", còn Toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục sửa thành "Đinh, Lê"^[1].

Vai trò của Đào Cam Mộc và Vạn Hạnh

Sử cũ chép về Đào Cam Mộc rất sơ lược: Toàn thư chỉ có đoạn cho năm 1009 và một dòng cho năm 1015, khi ông mất^[2]. Vua gả công chúa An Quốc, phong ông Nghĩa Tín hầu; khi mất, ông được truy tặng Thái sư, tước Á vương^[1][2]. Về quê quán, hai bài VUSTA cho biết ở Yên Định (Thanh Hóa) không còn thần tích hay sắc phong, chỉ còn truyền thuyết trong ký ức người già, nên chưa thể coi là sử liệu^[1][2].

Về Vạn Hạnh, bài Phật học dẫn Toàn thư rằng nhà sư nói với Công Uẩn: ông thấy lời sấm lạ, biết họ Lý sẽ dấy nghiệp, và trong những người họ Lý không ai hơn Thân vệ, người nhân từ, được lòng dân, lại nắm binh quyền^[3]. Theo Wikipedia, Công Uẩn sợ lời ấy bị lộ nên cho đưa Vạn Hạnh đến ở Tiêu Sơn^[4].

Sấm ký, truyền thuyết và cách ghi khác

Quanh việc lên ngôi có nhiều chuyện điềm báo. Nổi tiếng nhất là cây gạo ở hương Diên Uẩn (Cổ Pháp) bị sét đánh, thân hiện bài sấm; câu "hòa đao mộc lạc" được hiểu là chiết tự chữ Lê rụng, còn "thập bát tử thành" là chiết tự chữ Lý nên^[3]. Ở chùa Ứng Thiên Tâm có con chó trắng đốm đen thành hai chữ "thiên tử", được coi là điềm người sinh năm Tuất làm vua; Công Uẩn sinh năm Giáp Tuất^[3][4]. Lê Long Đĩnh tin lời sấm nên ngầm tìm giết người họ Lý, nhưng hai nguồn chép điềm này khác nhau: bài Phật học nói vua bổ quả khế thấy hạt mận, Wikipedia chép là quả lê thấy hột lý^[3][4].

Các sử gia xưa đã nghi ngờ phần này: Ngô Thì Sĩ cho rằng Vạn Hạnh bịa bài sấm nhân dịp sét đánh để tạo dư luận, còn Khâm định Việt sử thông giám cương mục coi đó là sự gượng ép của sử quan, nhái chuyện Triệu Khuông Dẫn nhà Tống^[4]. Nên đọc những chi tiết này như truyền thuyết gắn với chính trị đương thời, không phải sự kiện đã xác nhận.

Chính sử Việt mô tả cuộc chuyển ngôi không có binh đao. Ngược lại, An Nam chí lược của Lê Tắc chép rằng thái tử còn bé, hai em là Lê Minh Đề và Lê Minh Xưởng tranh ngôi và bị Công Uẩn giết; Mộng Khê bút đàm của Thẩm Quát gọi ông là người gốc Mân, kèm nhiều chi tiết sai so với sử Việt^[4]. Gốc Mân của dòng họ Lý vẫn còn tranh luận, nên bài nêu cả hai dòng ghi chép mà không chọn bên nào.