Loạn Tam vương (1028) và Lê Phụng Hiểu

Bối cảnh năm 1028

Lý Thái Tổ mất năm Mậu Thìn (1028). Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, ngày mùng 3 tháng Ba năm ấy, khi vua vừa mất và chưa kịp làm lễ táng, ba hoàng tử là Vũ Đức vương, Dực Thánh vương và Đông Chinh vương (một số bài viết Đông Chính) không chấp nhận việc Thái tử Lý Phật Mã nối ngôi, đã đem quân vây thành để tranh ngôi; sử gọi đó là loạn Tam vương^[1][2][3]. Lý Phật Mã sinh năm 1000, là con trưởng của vua và đã được lập làm Đông cung Thái tử, phong Khai Thiên vương; trước đó ông nhiều lần được cử cầm quân, như cuộc đánh Chiêm Thành năm 1020^[2].

Diễn biến

Biết có biến, Thái tử cho đóng các cửa điện và hỏi các quan; các quan xin đem quân ra thành quyết một trận. Lê Phụng Hiểu cùng một số tướng như Lý Nhân Nghĩa, Dương Bình, Quách Thịnh đưa quân ra ngăn chặn^[1]. Theo cuốn Triều đại nhà Lý mà VnExpress dẫn, khi quân Tam vương tiến gần cung Càn Nguyên, nơi làm việc của Thái tử, ông giao cho Nhân Nghĩa và Phụng Hiểu đem quân trong cung ra dẹp^[2]. Hai bên giáp trận, Phụng Hiểu rút gươm tuyên bố tội của các vương rồi chém chết Vũ Đức vương; quân ba vương hoảng sợ bỏ chạy^[1]. Các nguồn kể phần còn lại hơi khác nhau: Báo Thanh Hóa viết hai vương kia lẫn vào loạn quân để thoát thân^[3]; VnExpress viết họ tháo chạy còn quân lính buông vũ khí xin hàng^[2]; Wikipedia tiếng Việt ghi quân các vương bị truy giết, còn Dực Thánh vương và Đông Chinh vương sau đến cửa khuyết xin chịu tội^[5].

Lên ngôi và cách xử trí sau loạn

Sau khi dẹp xong, ngày Kỷ Hợi (1/4/1028) Lý Phật Mã lên ngôi, tức Lý Thái Tông, đặt niên hiệu Thiên Thành^[2][5]. Theo Đại Việt sử ký toàn thư mà VnExpress dẫn, nhà vua đại xá thiên hạ và lấy tiền lụa ở kho lớn ban cho dân; hai vương xin chịu tội và được tha^[2]. Wikipedia tiếng Việt ghi vua nghĩ tình cốt nhục, hạ chiếu tha tội và cho hai vương phục chức cũ; Khai Quốc vương Lý Long Bồ, đầu hàng ở Trường Yên, cũng được giữ nguyên tước^[5]. Vì sự phản nghịch này, vua lập lệ hằng năm các quan phải đến đền Đồng Cổ ở làng Yên Thái (Hà Nội) làm lễ thề^[2][5]. Lời thề được chép hơi khác nhau, nhưng đại ý là cam kết làm con phải hiếu, làm tôi phải trung và xin thần minh trị tội nếu bất hiếu bất trung; Wikipedia còn ghi quan nào trốn không đến thề bị phạt 50 trượng^[2][5].

Phần thưởng cho Lê Phụng Hiểu

Vì công dẹp loạn, Lê Phụng Hiểu được phong Đô thống Thượng tướng quân, tước hầu^[1][3]. Năm 1044, ông hộ giá vua đánh Chiêm Thành, làm tướng tiên phong. Khi định công, ông xin được lên núi Băng Sơn ném một con dao lớn, dao rơi tới đâu thì xin vua cho ruộng ở đó; dao bay xa hơn mười dặm, nhà vua ban phần ruộng ấy và miễn thuế, về sau gọi là "ruộng thác đao"^[1][3]. Báo Thanh Hóa cho biết ruộng rộng chừng nghìn mẫu và trong chế độ ruộng đất thời Lý có tên "thác đao điền"^[3]. Cả hai bài đều kể chuyện này theo lối truyền kể, không nêu văn bản đối chiếu.

Lê Phụng Hiểu trong ký ức địa phương

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, ông quê ở hương Băng Sơn, huyện Cổ Đằng, lộ Thanh Hóa (nay thuộc xã Hoằng Sơn, huyện Hoằng Hóa), không rõ năm sinh năm mất, theo sử sách thọ 77 tuổi^[1]; Báo Thanh Hóa ghi nơi ấy nay là xã Hoằng Giang^[3]. Nhiều làng ở Kinh Bắc thờ ông làm Thành hoàng; đền Hòa Đình ở phường Võ Cường (Bắc Ninh) mở hội mùng 6 tháng Hai âm lịch với tục thi vật^[1]. Nghiên cứu của ngành văn hóa Bắc Ninh năm 2010 xác định bốn nơi thờ ông: Hòa Đình, Niềm Xá, Nguyệt Cầu và Đông Yên, còn giữ bia đá, thần tích và sắc phong thời Lê, Nguyễn^[4]. Ở Thanh Hóa, dân gian gọi ông là Đức Thánh Bưng; đền ở Hoằng Giang được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 1994^[3]. Theo cùng bài, nhà Trần sắc phong ông Đô Thống Vương năm 1285 (vua Trần Nhân Tông), gia phong thêm hai chữ Khuông Quốc năm 1288 và hai chữ Tá Thánh năm 1313 (vua Trần Anh Tông); đời Minh Mạng ông được thờ ở miếu Lịch Đại Đế Vương ở Huế^[3].

Những điểm nguồn còn lệch

Các bài đều dựa vào Toàn thư hoặc sách tóm tắt từ Toàn thư; bài này chưa đối chiếu nguyên văn. Ngày tháng không khớp hoàn toàn: ngày mùng 3 tháng Ba của Bảo tàng Lịch sử quốc gia là ngày vây thành, còn ngày lên ngôi 1/4/1028 do VnExpress và Wikipedia nêu^[1][2][5]. Kết cục của hai vương, lời thề đền Đồng Cổ và địa danh quê Lê Phụng Hiểu cũng được ghi khác nhau như trên. Bài của VietnamPlus ghi ông sinh ngày 8 tháng Giêng năm Nhâm Ngọ, mốc không thấy ở các bài khác và không đủ để suy ra năm sinh^[4].