Chữ Nôm thời Tây Sơn (1788–1802)

Chủ trương dùng chữ Nôm của Nguyễn Huệ

Trước thời Tây Sơn, chữ Hán là văn tự chính thức của nhà nước, còn chữ Nôm chủ yếu ghi văn chương và giao tiếp bình dân^[2]. Một tài liệu trên ngonngu.net cho rằng, để đề cao tinh thần dân tộc, triều Tây Sơn của Nguyễn Huệ chủ trương dùng tiếng Việt và chữ Nôm trong giấy tờ hành chính, giáo dục, thi cử và cả trong tế lễ^[2]. Nguyễn Thúy Nga (Viện Nghiên cứu Hán Nôm) viết rõ hơn: vua Quang Trung chủ trương dùng chữ Nôm trong mọi văn kiện hành chính và trong trường học; hịch, chiếu chỉ phải soạn bằng chữ Nôm, đề thi viết bằng chữ Nôm và sĩ tử làm bài bằng chữ Nôm^[1]. Báo Hà Tĩnh năm 2023 cũng nhắc việc nhà vua "đề cao chữ Nôm", đưa Nôm vào chương trình học và thi^[3].

Chủ trương này nằm trong chương trình giáo dục rộng hơn. Sau khi lên ngôi năm 1788, Quang Trung ban Chiếu lập học do Ngô Thì Nhậm soạn, với nội dung đặt trường học đến cấp xã, chọn nho sĩ có học hạnh làm giảng dụ để dạy trò, hẹn mở khoa thi Hương và cho các nho sinh, sinh đồ cũ được dự thi^[1]. Năm 1791, theo Báo Hà Tĩnh, nhà vua ban chiếu lập Sùng Chính thư viện và mời La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp làm viện trưởng; ngày chiếu được ghi là 20/8/1791^[3].

Chiếu của Nguyễn Huệ gửi Nguyễn Thiếp

Ảnh minh họa là bản chiếu viết bằng mực đỏ, ghi niên hiệu Thái Đức thứ 11, ngày mùng 1 tháng 6 (1788), gửi La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp để bàn việc chọn đất đóng đô ở Phù Thạch (Nghệ An). Tài liệu trên ngonngu.net trích văn bản này làm ví dụ cho việc dùng tiếng Việt trong văn bản nhà nước^[2]. Trên ảnh, các dòng chữ chủ yếu là chữ Hán, xen một số chữ Nôm; Commons mô tả đây là một chiếu "lai" Hán – Việt. Nguyễn Quang Hồng thì xếp thư của Quang Trung gửi Nguyễn Thiếp vào số ít ngoại lệ viết bằng chữ Nôm trong hệ thống văn bản hành chính vốn dùng chữ Hán^[4].

Dịch sách Hán ra Nôm

Viện Sùng Chính còn có nhiệm vụ dịch sách chữ Hán ra chữ Nôm để dạy học và phổ biến trong dân. Theo Nguyễn Thúy Nga, chỉ trong hai năm Nguyễn Thiếp cho dịch xong các sách Tiểu học, Tứ thư và Kinh Thi; tác giả ghi hiện còn giữ được hai công trình lớn của viện là Thi kinh giải âm và Ngũ kinh toát yếu diễn nghĩa^[1]. Tài liệu trên ngonngu.net lại nói bản dịch kinh truyện của Nguyễn Thiếp "đã bị mất cả"^[2]. Hai nhận định này khác nhau. Thêm nữa, một bản Thi kinh giải âm còn lưu truyền được ghi in từ niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 10 (1714), tức trước thời Tây Sơn^[5], nên cần phân biệt từng văn bản khi nghiên cứu.

Thi cử bằng chữ Nôm

Về thi cử, Nguyễn Thúy Nga cho rằng chỉ có thể xác nhận chắc chắn một khoa thi Hương dưới thời Quang Trung, khoa Kỷ Dậu năm 1789, do Nguyễn Thiếp làm đề điệu. Theo tác giả này, thí sinh làm bài bằng chữ Nôm thay vì chữ Hán, trong hai kỳ là chế nghĩa và văn sách, còn đề mục vẫn viết bằng chữ Hán; tác giả gọi đây là khoa thi thuần chữ Nôm đầu tiên và duy nhất^[1]. Tài liệu trên ngonngu.net mô tả hơi khác: thí sinh làm bài chữ Nôm ở vòng ba (đệ tam trường)^[2]. Về tế lễ, tài liệu này cho biết trong tang lễ Quang Trung, triều đình và họ hàng nhà vua dùng văn tế bằng tiếng Việt, chữ Nôm, và năm bài văn tế do Phan Huy Ích soạn còn truyền đến nay^[2].

Sau Tây Sơn

Các nguồn đều cho thấy chủ trương này không kéo dài. Theo ngonngu.net, khi nhà Tây Sơn đổ, vị thế của tiếng Việt và chữ Nôm trở lại như cũ^[2]. Nguyễn Thúy Nga mô tả các kỳ khảo khóa dưới thời Cảnh Thịnh (1800–1801) với nội dung gần như thi Hương truyền thống, gồm kinh nghĩa, chiếu chế biểu, thơ Đường luật, phú và sách vấn; tác giả không nêu việc thi bằng chữ Nôm ở các kỳ này^[1]. Nguyễn Quang Hồng đánh giá những thử nghiệm dùng chữ Nôm trong hành chính của Hồ Quý Ly và Nguyễn Huệ chỉ thoáng qua và không để lại dấu ấn đáng kể^[4].