Đại hội VI và đường lối Đổi mới (1986)

Bối cảnh khủng hoảng đầu thập niên 1980

Theo nhà kinh tế James Riedel, trong kế hoạch 5 năm 1976–1980 sản lượng nông nghiệp tăng khoảng 1,9% mỗi năm, thấp hơn mức tăng dân số 2,3%, và công nghiệp chỉ tăng 0,6% mỗi năm; sau đợt siết các cơ sở tư nhân ở miền Nam năm 1978, hơn 30.000 cơ sở kinh doanh đóng cửa^[3]. Từ 1979, Hội nghị Trung ương 6 khóa IV chủ trương tiếp tục cải tạo xã hội chủ nghĩa nhưng chậm lại, kèm một số thử nghiệm như khoán trong nông nghiệp và "ba kế hoạch" trong công nghiệp. Riedel cho rằng các biện pháp này làm sản xuất tăng, nhưng thâm hụt ngân sách cùng lượng tiền mở rộng nhanh dẫn tới lạm phát, làm suy giảm sự ủng hộ cải cách, và đến 1986 hệ thống rơi vào khủng hoảng mới^[3].

Báo cáo chính trị trình Đại hội VI nêu tình hình tương tự: sản xuất tăng chậm, nhiều chỉ tiêu của kế hoạch 5 năm 1981–1985 như lương thực, than, xi măng, vải, hàng xuất khẩu không đạt, các xí nghiệp nói chung chỉ dùng khoảng một nửa công suất thiết kế, vật giá tăng nhanh, phân phối lưu thông rối ren^[1]. Báo cáo còn viết rằng bội chi ngân sách là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới lạm phát trầm trọng, và việc giải quyết vấn đề giá, lương, tiền đã phạm sai lầm^[1]. Số liệu lạm phát năm 1986 khác nhau giữa các nguồn: Báo Thế giới và Việt Nam ghi hơn 700%, còn Riedel nói khoảng 400%^[3][4].

Đại hội VI (15–18/12/1986)

Đại hội họp ở Hà Nội với 1.129 đại biểu thay mặt gần 1,9 triệu đảng viên, có 32 đoàn đại biểu quốc tế dự. Tổng Bí thư Trường Chinh đọc Báo cáo chính trị, Võ Văn Kiệt báo cáo phương hướng phát triển kinh tế – xã hội 5 năm 1986–1990^[2]. Đại hội bầu Ban Chấp hành Trung ương gồm 124 ủy viên chính thức và 49 dự khuyết, bầu Nguyễn Văn Linh làm Tổng Bí thư, còn Trường Chinh, Phạm Văn Đồng và Lê Đức Thọ làm cố vấn^[2].

Báo cáo chính trị thừa nhận chưa đạt mục tiêu ổn định kinh tế – xã hội mà Đại hội V đề ra và gọi những sai lầm là "nghiêm trọng và kéo dài về chủ trương, chính sách lớn", nêu bệnh chủ quan, duy ý chí và việc nóng vội muốn xóa ngay các thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa^[1]. Văn kiện đặt yêu cầu đổi mới tư duy, trước hết là tư duy kinh tế^[1][2].

Nội dung đường lối

Về cơ cấu kinh tế, Đại hội đề ra ba chương trình: lương thực – thực phẩm, hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu^[2]. Về quan hệ sản xuất, báo cáo coi nền kinh tế có cơ cấu nhiều thành phần là đặc trưng của thời kỳ quá độ, theo quan điểm của Lênin. Các thành phần gồm kinh tế xã hội chủ nghĩa (quốc doanh, tập thể, kinh tế gia đình gắn với hai khu vực đó), kinh tế tiểu sản xuất hàng hóa, tư bản tư nhân, tư bản nhà nước và kinh tế tự cấp, tự túc; kinh tế quốc doanh giữ vai trò chủ đạo^[1].

Về cơ chế quản lý, báo cáo nêu phương hướng xóa bỏ cơ chế tập trung quan liêu, bao cấp và xây dựng cơ chế mới; sử dụng quan hệ hàng hóa – tiền tệ, đòi hỏi sản xuất gắn với thị trường và thực hiện hạch toán kinh doanh. Thực chất của cơ chế mới được mô tả là "cơ chế kế hoạch hoá theo phương thức hạch toán kinh doanh xã hội chủ nghĩa"^[1]. Cần lưu ý cách gọi: trong văn bản báo cáo đọc được, cụm "cơ chế thị trường" không xuất hiện, còn các phân tích sau này như của Riedel mô tả bước đi là sự chấp nhận thận trọng thị trường như một phương tiện tăng trưởng, chuyển dần từ mô hình xã hội chủ nghĩa sang kinh tế thị trường^[3].

Thực hiện và tác động

Theo Riedel, trong nông nghiệp, sau Đại hội VI, chế độ hạn ngạch trên sản xuất của hộ bị bỏ, và năm 1988 hộ được giao quyền sử dụng đất kèm quyền chuyển nhượng; công nghiệp ban đầu ít thay đổi. Ông viết năm 1995 rằng lạm phát đã giảm từ ba chữ số xuống một chữ số và GDP tăng trung bình khoảng 8% mỗi năm trong 5–6 năm trước đó^[3]. Riedel cũng cho rằng giới lãnh đạo chuyển hướng không phải vì đổi lập trường tư tưởng mà vì thấy các cách làm khác không hiệu quả, và có ví dụ từ các nước trong khu vực, nhất là Trung Quốc^[3]. Bộ Công Thương, dẫn bài của Vietnam+, mô tả Đại hội VI là điểm mở đầu công cuộc đổi mới^[2]; các số liệu tăng trưởng sau này nên được đối chiếu với thống kê chính thức, không chỉ từ các bài tổng thuật.