Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (1930)

Bối cảnh: ba tổ chức cộng sản

Theo bài của Lê Đức Thuận, vào nửa cuối 1929 và đầu 1930 ở Việt Nam có ba tổ chức cộng sản: Đông Dương Cộng sản Đảng (6/1929), An Nam Cộng sản Đảng (10/1929) và Đông Dương Cộng sản Liên đoàn (1/1930). Các tổ chức này hoạt động riêng rẽ và tranh giành ảnh hưởng của nhau. Trong báo cáo gửi Quốc tế Cộng sản đầu tháng 3/1930, Nguyễn Ái Quốc kể rằng bất đồng bắt đầu từ cuộc họp của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên khoảng tháng 5/1929^[4]. Cũng theo bài này, thư của Quốc tế Cộng sản ngày 27/10/1929 yêu cầu lập một đảng cộng sản duy nhất, nhưng thư mãi đến tháng 2/1930 mới tới Sài Gòn. Nguyễn Ái Quốc, khi ấy ở Xiêm, sang Trung Quốc, đến nơi ngày 23/12 theo báo cáo của chính ông, rồi triệu tập đại biểu hai nhóm Đông Dương và An Nam; bài này nhấn mạnh ông làm việc đó khi chưa nhận được chỉ thị, còn Bảo tàng Lịch sử Quốc gia viết ông đi theo chỉ thị của Quốc tế Cộng sản^[2][4].

Hội nghị ở Cửu Long

Hội nghị họp tại Cửu Long (Kowloon), Hương Cảng (Hong Kong) do Nguyễn Ái Quốc chủ trì^[1][2]; các nguồn ghi "Trung Quốc" theo cách gọi ngày nay, còn thời điểm đó Hương Cảng là thuộc địa của Anh. Các nguồn lệch nhau về thời gian. Cuốn Các cương lĩnh cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia) ghi hội nghị họp từ ngày 6/1/1930, và bài trên Tạp chí Luật sư Việt Nam ghi từ 6/1 đến 7/2/1930^[1][4]. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi hội nghị diễn ra từ ngày 3 đến 7/2/1930, còn Báo Văn hóa lấy mốc 3/2/1930^[2][5]. Danh sách đại biểu cũng chưa thống nhất. Sách của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia nêu Trịnh Đình Cửu và Nguyễn Đức Cảnh (Đông Dương Cộng sản Đảng), Nguyễn Thiệu và Châu Văn Liêm (An Nam Cộng sản Đảng)^[1]. Báo Văn hóa nói hội nghị có bảy người, gồm Nguyễn Ái Quốc, hai đại biểu mỗi nhóm và hai cán bộ hải ngoại là Lê Hồng Sơn và Hồ Tùng Mậu; tuy nhiên phần chữ của bài ghi Ngô Gia Tự thay cho Nguyễn Đức Cảnh, còn phần chân dung lại có Nguyễn Đức Cảnh^[5].

Theo bài trên Tạp chí Luật sư Việt Nam, buổi họp có tranh luận gay gắt, kể cả về tên đảng: nhóm Đông Dương muốn giữ tên Đông Dương Cộng sản Đảng, nhóm An Nam không đồng ý, và Nguyễn Ái Quốc đề nghị tên Đảng Cộng sản Việt Nam, được các đại biểu nhất trí^[4]. Các nguồn Bảo tàng và Nhà xuất bản đều ghi hội nghị thông qua Chánh cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Chương trình tóm tắt (hoặc Điều lệ tóm tắt) và Lời kêu gọi nhân dịp thành lập Đảng, các văn bản do Nguyễn Ái Quốc soạn^[1][2].

Nội dung cương lĩnh đầu tiên

Chánh cương vắn tắt xác định làm "tư sản dân quyền cách mạng và thổ địa cách mạng để đi tới xã hội cộng sản". Về chính trị, văn bản nêu đánh đổ đế quốc Pháp và phong kiến, làm cho nước Nam hoàn toàn độc lập, dựng chính phủ công nông binh và quân đội công nông; về kinh tế, thủ tiêu quốc trái, giao các sản nghiệp lớn của tư bản Pháp cho chính phủ công nông binh, chia ruộng đất của đế quốc cho dân cày nghèo, bỏ sưu thuế cho dân cày nghèo và thi hành ngày làm tám giờ; về xã hội, dân chúng được tự do tổ chức, nam nữ bình quyền^[1]. Sách lược vắn tắt đặt Đảng là đội tiên phong của giai cấp vô sản, chủ trương liên lạc với tiểu tư sản, trí thức, trung nông, và lợi dụng hoặc làm trung lập các lực lượng như phú nông, tư bản An Nam chưa rõ mặt phản cách mạng^[1]. Bài trên Tạp chí Luật sư Việt Nam nhận xét cương lĩnh có điểm khác đường lối Quốc tế Cộng sản lúc đó, như vị trí của nhiệm vụ dân tộc, thái độ với các tầng lớp ngoài công nông và tên Đảng^[4].

Đổi tên năm 1930 và ngày kỷ niệm

Hội nghị lần thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương lâm thời họp ở Hương Cảng từ 14 đến 30/10/1930 theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, còn sách của Nhà xuất bản ghi đến 31/10, do Trần Phú chủ trì. Theo chỉ đạo của Quốc tế Cộng sản, hội nghị đổi tên Đảng thành Đảng Cộng sản Đông Dương, thảo luận Dự án Luận cương chánh trị do Trần Phú khởi thảo và bầu Ban Chấp hành Trung ương chính thức với Trần Phú làm Tổng Bí thư^[1][2].

Ngày kỷ niệm thành lập Đảng cũng có một chặng thay đổi. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III (5–10/9/1960, Hà Nội) nêu rằng từ mấy chục năm trước Đảng lấy 6 tháng Giêng dương lịch làm ngày kỷ niệm, nhưng theo các văn kiện, tài liệu lịch sử thì hội nghị hợp nhất bắt đầu ngày 3/2/1930 dương lịch, tức 5 tháng Giêng âm lịch; vì vậy ngày 3/2 hằng năm được chọn từ đó^[3]. Các tài liệu đọc được không giải thích vì sao trước đó dùng ngày 6/1, nên sự lệch giữa 6/1 và 3/2 trong các bài vẫn còn.