Liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng (1858)

Bối cảnh và lực lượng hai bên

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia và VnExpress, Pháp và Tây Ban Nha viện cớ nhà Nguyễn cấm đạo Thiên Chúa, giết giáo sĩ, giáo dân để tiến hành cuộc tấn công^[1][3]. Đà Nẵng được chọn vì có hải cảng rộng và sâu, nằm trên trục Bắc – Nam và chỉ cách Huế khoảng 100 km, thuận cho kế hoạch "đánh nhanh thắng nhanh" của liên quân^[1]. Theo bài của Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước dựa vào tài liệu lưu trữ Pháp, đây không phải lần đầu hải quân Pháp đến Đà Nẵng: các năm 1844, 1848 và 1856 đều có tàu Pháp ghé đòi hỏi hoặc tấn công, trong đó lần năm 1856 do phái bộ Montigny ra lệnh nhưng không thành^[2].

Số quân hai bên được các nguồn ghi không giống nhau. Bảo tàng Lịch sử quốc gia, dựa vào sách của Nguyễn Quang Ngọc, ghi khoảng 3.000 quân của Phó Đô đốc Rigault de Genouilly trên 14 tàu chiến, cộng thêm khoảng 500 quân Tây Ban Nha; về phía triều Nguyễn có khoảng 2.070 lính chính quy dưới quyền Tổng đốc Nam Ngãi Trần Hoàng, sau được tăng viện thêm 2.000 người từ Huế^[1]. Bài dựa vào tài liệu Pháp lại nêu 1.500 lính Pháp cùng 1.450 lính Tây Ban Nha và Tagal từ Philippines, đồng thời lưu ý rằng Rigault de Genouilly chưa bao giờ chỉ huy tới 3.000 quân^[2]. Vì vậy các con số trên nên xem là ước chừng.

Ngày 31/8 – 2/9/1858

Chiều tối ngày 31/8/1858, hải đội liên quân đến trước vịnh Đà Nẵng^[2]. Mờ sáng 1/9, Rigault de Genouilly gửi tối hậu thư đòi quan trấn thủ nộp thành, đồn lũy. Thời hạn trong thư được ghi khác nhau: 48 giờ theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, hai giờ theo VnExpress^[1][3]. Cả hai nguồn đều viết rằng liên quân không chờ hết hạn mà cho tàu bắn vào cửa sông Đà Nẵng và các đồn ở bán đảo Sơn Trà; bài dựa vào tài liệu Pháp chỉ nói không nhận được trả lời trong hạn định^[1][2][3]. Do đó, mốc 1/9/1858 là ngày nổ súng, còn ngày 31/8 là ngày liên quân dàn trận.

Diễn biến chiếm các đồn cũng được kể không hoàn toàn trùng nhau. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đồn Đông vỡ ngay trong ngày 1/9, sáng 2/9 liên quân chiếm đồn Tây rồi đổ bộ lên Sơn Trà, chiếm An Hải và Điện Hải^[1]. VnExpress ghi đến 10 giờ ngày 1/9 liên quân đã chiếm ba thành, còn bài dựa vào tài liệu Pháp viết toàn bộ hải đồn rơi vào tay liên quân đến ngày 2/9^[2][3]. Các nguồn cùng cho thấy hệ thống đồn ven cửa biển mất trong vài ngày đầu.

Kháng cự của triều Nguyễn

Triều đình điều thêm quân vào Đà Nẵng, cách chức một số quan chỉ huy và cử Nguyễn Tri Phương ra chỉ huy^[1][3]. Chức danh và thứ tự bổ nhiệm được ghi khác nhau: Bảo tàng Lịch sử quốc gia viết Nguyễn Tri Phương làm Tổng đốc Quảng Nam cùng Chu Phúc Minh, còn VnExpress kể rằng sau khi Lê Đình Lý hy sinh, Tống Phúc Minh (có thể là Chu Phúc Minh ở nguồn kia) làm Tổng đốc, rồi mới đến Nguyễn Tri Phương^[1][3].

Theo Bảo tàng, Nguyễn Tri Phương không đánh chính diện để tránh hỏa lực mạnh của đối phương, mà cho phục kích và thực hiện kế "vườn không nhà trống", lập tuyến phòng thủ dài hơn 4 km từ Hải Châu đến Thạch Giản để giam chân liên quân^[1]. VnExpress mô tả hệ thống phòng thủ kéo từ chân núi Cẩm Khê đến đồn Liên Trì^[3]. Tài liệu Pháp cũng ghi rằng quân Pháp không tìm được lương thực vì dân đã rời đi, và gặp phục kích khi tiến sâu vào đất liền^[2].

Liên quân hao mòn vì bệnh tật. Bài dựa vào tài liệu Pháp nêu bệnh lỵ, scorbut và sốt hoành hành; Bảo tàng ghi 200 người chết trong vòng một tháng^[1][2]. Cũng theo tài liệu Pháp, các báo cáo của giáo sĩ trước đó hứa rằng quân Pháp sẽ được chào đón và dễ có lương thực, điều đã không xảy ra, và với quân số hiện có Rigault de Genouilly không đủ sức tiến đánh Huế^[2].

Chuyển hướng và đánh giá

Ngày 2/2/1859, Rigault de Genouilly chỉ để lại một lực lượng nhỏ ở Sơn Trà và đưa phần lớn quân vào Nam Kỳ, mở mặt trận ở Gia Định^[1][2][3]. Quân Pháp rút khỏi Đà Nẵng vào tháng 3/1860: VnExpress ghi ngày 23/3, còn bài dựa vào tài liệu Pháp ghi ngày 20/3 là lúc họ san bằng các hải đồn đã chiếm trước khi rút^[2][3].

Cách đánh giá cũng có điểm nhấn khác nhau. Bảo tàng Lịch sử quốc gia và VnExpress xem đây là thắng lợi lớn và duy nhất ở mặt trận Đà Nẵng trong chặng 1858–1884, nhờ đã chặn được kế hoạch đánh Huế^[1][3]. Tài liệu lưu trữ Pháp cho biết không ít sử gia Pháp coi quyết định rời Đà Nẵng là bế tắc chiến lược, nguyên nhân gồm thiếu hiểu biết thực địa, đánh giá thấp sức kháng cự của triều đình và khó khăn về thời tiết, y tế^[2]. VnExpress còn lưu ý rằng Hòa ước Nhâm Tuất (1862) về sau có điều khoản cho thương nhân Pháp và Tây Ban Nha vào buôn bán ở Đà Nẵng^[3].