Dân tộc Cống

Tên gọi và nguồn gốc

Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Cống còn được gọi là Xắm Khống hoặc Phuy A^[1]. Cộng đồng này di cư trực tiếp từ Lào sang Việt Nam^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam xếp người Cống vào nhóm ngôn ngữ Tạng - Miến, cùng với Hà Nhì, La Hủ, Lô Lô, Si La và Phù Lá; phần lớn các dân tộc trong nhóm di cư đến từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX^[3].

Địa bàn cư trú

Người Cống có 2.729 người theo điều tra năm 2019^[1]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo chỉ nêu họ định cư ven sông Đà^[1]. Bảo tàng cho biết họ sống gần biên giới với Lào và Trung Quốc, chủ yếu ở tỉnh Lai Châu và Điện Biên^[2]. Ở Lai Châu, Báo Văn hóa nêu các xã Pa Tần, Mường Mô và Mường Tè, vùng núi cao có khí hậu khắc nghiệt^[4]. Một bài khác cho biết họ sống xen kẽ với các dân tộc khác ở các bản thuộc hai huyện cũ Mường Tè và Nậm Nhùn^[5].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Cống thuộc nhóm Tạng - Miến (ngữ hệ Hán - Tạng), gần tiếng Miến và cùng nhóm với các tiếng La Hủ, Phù Lá, Si La^[1]. Trong cộng đồng họ dùng tiếng mẹ đẻ; còn trong giao dịch hằng ngày và khi giao tiếp với bên ngoài, họ thường dùng tiếng Thái^[1][2]. Theo Báo Văn hóa, người Cống không có chữ viết riêng; tiếng nói được truyền dạy trực tiếp qua các thế hệ, xuất hiện trong giao tiếp, hát ru, dân ca và nghi lễ^[4].

Kinh tế truyền thống

Sinh kế chính là làm nương rẫy. Trước đây họ làm nương theo lối phát, đốt, chọc lỗ tra hạt; từ khoảng năm 1960 cuốc được dùng phổ biến, và nhóm ven sông Đà trồng lúa nước^[2]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo ghi nhận nương rẫy đang chuyển dần sang trồng lúa nương cuốc và làm ruộng^[1]. Hái lượm vẫn giữ vai trò quan trọng^[1]; đánh bắt cá và săn bắn cũng đáng kể^[2]. Theo Báo Văn hóa, việc khai thác nguồn lợi thiên nhiên được điều hòa bằng luật tục và tập quán^[4].

Người Cống không quen dệt vải; họ trồng bông để bán hoặc đổi lấy vải của các dân tộc khác. Cả nam và nữ đều đan lát, nổi tiếng với chiếu mây nhuộm đỏ, gùi, giỏ đựng cơm, rương hòm bằng tre, mây^[1][2]. Ven sông Đà, họ quen đi lại bằng thuyền; bữa ăn gồm cơm nếp và cơm tẻ^[1].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn ba hoặc bốn gian, có một cửa ra vào và một cửa sổ ở gian giữa chạy dọc vách mặt chính. Mỗi nhà đều có một sàn nhỏ phía trước, ít giá trị sử dụng nhưng được coi là nét đặc trưng^[1]. Báo Văn hóa mô tả nhà sàn làm từ gỗ, mây, tre, sàn cao, mái thấp, hợp với khí hậu lạnh và địa hình dốc^[4].

Trang phục

Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, y phục của người Cống gần giống người Thái; một số gia đình vẫn giữ vài bộ trang phục truyền thống bằng vải dệt kiểu Lào^[1]. Bảo tàng ghi nữ mặc váy ống và áo ngắn cài khuy bạc hoặc nhôm; thanh nữ vấn tóc quanh đầu, phụ nữ đã có chồng búi tóc trên đỉnh đầu^[2]. Báo Văn hóa mô tả áo chàm, khăn piêu, tay áo thêu nhiều màu bằng kỹ thuật chắp vải và thêu; làm xong một bộ mất hàng tháng^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Người Cống sống tập trung trong các làng bản quy mô vừa và lớn, tính cộng đồng cao; phụ nữ có vai trò quan trọng trong gia đình và xã hội. Xã hội cổ truyền chưa phân hóa giai cấp nhưng chịu sự chi phối chặt chẽ của hệ thống chức dịch người Thái. Dân số ít nhưng có 13 dòng họ, phần lớn mang họ Thái như Lò, Quang, Kha, mỗi họ có người đứng đầu chủ trì việc liên quan đến đời sống tinh thần^[1]. Gia đình theo chế độ phụ hệ^[2].

Hôn nhân một vợ một chồng nghiêm ngặt. Tục ở rể được thực hiện chặt chẽ, trước kia kéo dài khoảng 8-12 năm; lễ xin con trai đi ở rể diễn ra buổi tối với lễ vật như muối, chè, dây gai, ống rượu cần. Khi hết hạn ở rể mới có lễ đón dâu về nhà trai; cô dâu mang theo của hồi môn, có khi được cõng về tận nhà. Trong ngày cưới, người ta không mặc quần áo mới và vẩy nước tro lên đoàn đón dâu để cầu may^[1].

Sản phụ sinh con theo tư thế ngồi và kiêng nhiều thứ; người Cống nổi tiếng giỏi tìm lá thuốc chăm sóc phụ nữ sau sinh^[1]. Khi có người mất, thầy mo làm lễ đưa hồn về với tổ tiên, việc chọn ngày chôn rất được coi trọng. Sau khi chôn có làm nhà mồ đơn giản, sau 12 ngày mới lập bàn thờ trong nhà; con cháu cạo trọc đầu (con trai) hoặc cắt tóc mai (con gái) và đội khăn tang đến khi cúng cơm mới^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Cống thờ cúng tổ tiên hai đến ba đời theo dòng phụ hệ, do người cha chủ trì; dịp Tết còn cúng cả ma bố mẹ vợ^[1][2]. Lễ vật gồm gạo, nước và gà; máu gà bôi vào lá dong gói lại rồi cài lên vách. Dấu vết tô tem giáo còn rõ qua việc kiêng và thờ một số loài chim muông, thú vật^[1].

Hằng năm vào tháng 3 âm lịch, các bản tổ chức lễ cúng bản trước vụ gieo hạt: làm cổng ở các ngả đường vào bản và cấm người ngoài vào trong một ngày. Sau khi tra hạt, mỗi gia đình cúng trên nương, lễ vật gồm cá, cua, rồi trồng vài khóm kiệu để cầu lúa tốt^[1]. Báo Văn hóa nêu thêm lễ cúng rừng, tết mừng cơm mới và Tết Ngô^[4].

Tết Ngô là tết cổ truyền lớn nhất của người Cống ở Mường Tè và Nậm Nhùn: sáng sớm mọi người tắm gội ở suối để gột bệnh tật và điều xui xẻo rồi mặc trang phục truyền thống. Mâm cúng gồm các món từ ngô như bánh ngô, cơm ngô, rượu ngô cùng nấm rừng, cơm lam, cá suối nướng, thịt lợn; đặc biệt có 12 con cua đá làm từ bột ngô tượng trưng cho 12 tháng. Mọi lễ vật phải được nấu chín, kiêng đồ tươi sống^[5]. Ở bản Tang Ngá (xã Nậm Chà, huyện Nậm Nhùn cũ), tết "Mìn Loóng Phạt" diễn ra sau khi thu hoạch xong; hoa "Đoóc Lanh" là lễ vật không thể thiếu vì người Cống tin loài hoa này bảo vệ cây trồng khỏi sâu bệnh và thú phá^[6].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Cống hát múa vào dịp lễ tết, đặc biệt trong đám cưới. Màn hát đối đáp giữa nhà trai và nhà gái khi đón dâu ở chân cầu thang được coi như một cuộc thi hát dân gian; điệu múa mở đầu do các em gái của chàng rể biểu diễn, vừa múa vừa giơ cao các tặng vật truyền thống như gà, sóc, cá khô^[1]. Trong Tết Ngô, người dân múa để xua chim chóc, thú dữ khỏi bản làng và nương rẫy, rồi nối tay thành vòng xòe lớn trong tiếng trống chiêng^[5]; dịp Mìn Loóng Phạt có trống, chiêng, dân ca, hát đối đáp, nhạc cụ ống tre ống nứa cùng các trò kéo co, đẩy gậy, bắn nỏ^[6]. Trẻ em thích đuổi bắt, đánh khăng và đồ chơi tre gỗ tự làm^[1].