Dân tộc Si La

Tên gọi và nguồn gốc

Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Si La tự gọi là Cù Dề Sừ, còn có tên gọi khác là Kha Pẻ^[1]. Dân số là 909 người theo điều tra ngày 01/4/2019^[1]. Trang này cho rằng họ di cư từ Lào sang^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam xếp Si La vào số năm dân tộc có dưới 1.000 người ở Việt Nam, và là một trong sáu dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng - Miến^[2].

Địa bàn cư trú

Người Si La quần tụ trong vài ba bản thuộc huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu^[1]. Bảo tàng Dân tộc học cho biết năm 2019 có hơn 900 người, sống chủ yếu ở hai tỉnh Lai Châu và Điện Biên^[2]. Theo Báo Văn hóa (2023), ở Lai Châu họ cư trú lâu đời ven sông Đà, chủ yếu ở xã Can Hồ (huyện Mường Tè cũ), gần 150 hộ với hơn 580 nhân khẩu^[4]. Ở Điện Biên, bản Nậm Sin, xã Chung Chải (huyện Mường Nhé cũ) có trên 50 hộ với 230 nhân khẩu người Si La^[6].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Si La thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng - Miến, gần với tiếng Miến hơn^[1]. Trước kia người Si La không có chữ viết riêng, kinh nghiệm được truyền dạy bằng lời nói hoặc qua thực hành^[1]. Cổ tích, thần thoại, dân ca và tục ngữ được truyền miệng qua các thế hệ; theo Báo Văn hóa, tiếng Si La ngày càng ít người dùng và nhiều phong tục đang bị lãng quên^[5].

Kinh tế truyền thống

Trước đây người Si La chủ yếu làm nương du canh; ngày nay họ chủ yếu trồng lúa, ngô trên ruộng nương, và gần đây bắt đầu trồng cả lúa nước^[1][2]. Hái lượm giữ vị trí quan trọng; săn bắt và đánh cá cung cấp phần lớn chất đạm cho bữa ăn, ăn kèm cơm nếp, cơm tẻ và canh rau rừng^[1][2]. Nguồn thực phẩm gắn với sông Đà gồm cá, tôm, cua suối, nêm bằng mắc khén và hạt dổi^[5]. Gùi được dùng phổ biến, ngoài ra họ biết dùng thuyền và mảng trên sông; phụ nữ đan túi lưới bằng tơ gai^[1].

Đan lát bằng tre, nứa, mây là nghề thủ công lâu đời, làm ra gùi, nong, nia, sàng. Theo Báo Văn hóa, ở bản Nậm Sin nghề này có nguy cơ mai một vì người trẻ ít thực hành; Bảo tàng tỉnh Điện Biên cùng chính quyền địa phương đã mở lớp truyền dạy cho 20 học viên người Si La^[6].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà đất, có hai gian và hai chái nhỏ, một hiên và một cửa ra vào^[1]. Bếp chính đặt ở giữa nhà, kê ba "ông đầu rau" bằng đá; ông đầu rau quan trọng nhất được coi là nơi tổ tiên ngự, trông coi bếp lửa^[1]. Bàn thờ đặt ở góc trong cùng bên trái, trên có chén rượu nhỏ và quả bầu^[1].

Trang phục

Phụ nữ mặc váy chàm hoặc đen, giắt ra phía sau khi mặc, và áo cài khuy bên nách phải; vạt ngực gắn nhiều đồng xu bạc, xu nhôm, cổ và tay áo viền các đường vải màu^[1][2]. Khăn đội đầu cho biết lứa tuổi và tình trạng hôn nhân: thiếu nữ chưa chồng vấn tóc quanh đầu và đội khăn trắng; phụ nữ đã có chồng búi tóc trên đỉnh đầu và đội khăn chàm đen^[1]. Theo Báo Văn hóa, khăn cưới "dơ phừ" do mẹ chồng chuẩn bị, tượng trưng cho việc chuyển từ vai trò con gái sang người phụ nữ trong gia đình^[5]. Tục nhuộm răng trước đây phổ biến ở cả nam và nữ, nay nhiều người để răng trắng^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Trước kia các bản chịu sự cai quản của hệ thống chức dịch người Thái, nhưng trong cộng đồng chưa có phân hóa giai cấp^[1]. Người Si La có nhiều họ, đông nhất là họ Hù và họ Pờ; người cùng họ được coi là cùng tổ tiên nên không được lấy nhau^[1]. Mỗi chi họ do người cao tuổi nhất đứng đầu; trưởng họ điều hòa quan hệ nội bộ, can dự vào cưới xin, tang ma^[1] và tổ chức các sinh hoạt chung của dòng họ^[2].

Hôn nhân có tục cưới hai lần: lần đầu đón dâu về nhà chồng, khoảng một năm sau nhà trai trao tiền cưới cho nhà gái^[1][2]. Phụ nữ sinh con tại nhà ở tư thế ngồi, nhau thai được cất trong ống nứa phủ tro bếp^[1]. Về tang ma, nghĩa địa thường ở dưới bản, mộ người cùng họ nằm gần nhau; quan tài làm từ khúc gỗ bổ đôi rồi khoét rỗng; không có tục cải táng và tảo mộ. Sau khi chôn, nhà tang chủ dập tắt bếp rồi đốt lại bếp mới^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Con cái thờ cha mẹ đã mất; việc thờ tổ tiên từ đời ông trở lên do trưởng họ đảm nhận^[1]. Mỗi năm có hai kỳ cúng họ chung tại nhà trưởng họ, vào dịp Tết và dịp cơm mới, với lễ vật đặc trưng gồm thịt sóc, cua, cá bống, rượu cần, vài bông lúa, khoai sọ; người Si La dùng nến sáp ong thay cho hương^[1]. Lễ cúng bản được xem là quan trọng nhất, cầu cho cả bản không ốm đau và vật nuôi không bị thú rừng bắt trong năm; lễ cúng hồn lúa tổ chức bảy năm một lần^[1].

Lễ cúng cơm mới (tiếng Si La gọi là "ồ ứng khẹ ê") diễn ra khi lúa chín vàng trên nương, tại nhà trưởng họ của từng dòng họ, thường vào buổi chiều vì theo quan niệm tổ tiên chỉ về khi mặt trời lặn^[3]. Trưởng họ đặt ba viên đá tượng trưng cho thần linh, trưởng họ và khách; lễ vật bắt buộc gồm sóc, cua, cá hấp trong lá chuối, bên cạnh cơm gạo mới, khoai sọ và gừng. Sau lễ, gia chủ mời họ hàng và khách trong bản dự bữa cơm mới, có hát dân ca, nhảy múa và chơi trò chơi dân gian^[3].

Cổng thông tin của Bộ ghi Tết năm mới vào đầu tháng 12 âm lịch^[1]; theo Báo Văn hóa, người Si La không lấy giao thừa làm mốc mà ăn Tết khi vụ thu hoạch kết thúc, nên thời điểm khác nhau giữa các nơi^[4]. Tết kéo dài ba ngày: ngày đầu mổ lợn, trưởng họ mổ trước rồi các nhà trong họ mổ theo và chiều đến dâng lễ cúng tổ tiên tại nhà trưởng họ; ngày thứ hai các cặp vợ chồng mang rượu và sóc khô đi thăm bố mẹ nuôi, bố mẹ vợ; ngày thứ ba gói bánh chưng đôi hình trụ dâng lên bàn thờ để báo tổ tiên Tết đã hết^[4]. Lễ vật gồm sóc, cua, cá, bánh giày và nhành lúa nếp; sóc tượng trưng cho sự nhanh nhẹn, cua và cá gắn với nước^[4][5].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Si La có hát giao duyên giữa thanh niên nam nữ và hát sử ca^[1]. Các điệu múa tiêu biểu là múa tra hạt, múa giã gạo, múa gùi, thường dùng chính dụng cụ lao động làm đạo cụ; đội văn nghệ bản Seo Hai đã đạt nhiều giải thưởng. Đàn và sáo làm mộc mạc, không có nốt nhạc, được truyền lại bằng kinh nghiệm^[5]. Trẻ em tự làm đồ chơi từ tre, gỗ hoặc đất sét và có nhiều trò chơi tập thể^[1].