Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng

Công viên địa chất toàn cầu thứ hai của Việt Nam

Theo UNESCO, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng (Non Nuoc Cao Bang UNESCO Global Geopark) được ghi nhận năm 2018, có diện tích 339.000 ha và dân số 517.900 người, cách Hà Nội khoảng 300 km^[1]. Báo Nhân Dân cho biết ngày 12/4/2018, tại khóa họp lần thứ 204 của Hội đồng Chấp hành UNESCO ở Paris, Non nước Cao Bằng là một trong 13 công viên địa chất được công nhận, và là công viên địa chất toàn cầu thứ hai của Việt Nam sau Cao nguyên đá Đồng Văn (Hà Giang)^[2].

Số liệu về quy mô khác nhau giữa các nguồn: Nhân Dân ghi hơn 3.000 km² trên chín huyện^[2]; Sài Gòn Giải Phóng ghi hơn 3.275 km² và khoảng 250.000 người thuộc chín dân tộc ít người^[3]; UNESCO nêu tám dân tộc bản địa nhưng không kể tên^[1]. Bài viết không chọn một số liệu duy nhất.

Di sản địa chất

UNESCO mô tả các tầng đá vôi ở đây thể hiện một chu trình tiến hóa karst nhiệt đới hoàn chỉnh, với hang động có thạch nhũ, sông ngầm, sông chảy trên mặt và các dạng địa hình karst điển hình^[1]. Thác Bản Giốc được nêu là một trong những thác nước lớn nhất thế giới nằm trên biên giới quốc tế; hệ thống hồ Thăng Hen gồm 36 hồ tự nhiên thông nhau, cho thấy đặc điểm thủy văn karst; điểm Lung Luong (UNESCO gọi là "rock chrysanthemum") có hóa thạch ammonite khoảng 260 triệu năm tuổi trong lớp đá vôi, giúp xác định tuổi đá và cho thấy nguồn gốc biển cổ của vùng^[1].

Nhân Dân ghi nhận vùng có lịch sử địa chất hơn 500 triệu năm, với hóa thạch, trầm tích biển, đá núi lửa và khoáng sản, nổi bật là cảnh quan đá vôi và các quá trình karst hóa; công viên có hơn 130 điểm di sản địa chất^[2]. Sài Gòn Giải Phóng mô tả cảnh quan đá vôi gồm tháp, nón, thung lũng, hang động và hệ thống hồ, sông, hang ngầm thông nhau, với các danh thắng như khu du lịch sinh thái Phia Oắc – Phia Đén, quần thể hồ Thăng Hen và động Ngườm Ngao^[3]. Một bài trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Hải Phòng cũng nêu lịch sử phát triển địa chất hơn 500 triệu năm, địa hình phức tạp và đa dạng^[5].

Đa dạng sinh học và văn hóa

UNESCO cho biết công viên là nơi sinh sống của các loài quý hiếm, trong đó có loài vượn mà trang này gọi là Eastern black crested gibbon, sống trên các dãy núi đá vôi có rừng^[1]. Nhân Dân nêu vùng có một khu bảo tồn quốc gia, năm khu bảo tồn loài – sinh cảnh, năm khu bảo vệ cảnh quan và hai hành lang đa dạng sinh học^[2].

UNESCO mô tả đây là "Holy Land" (vùng đất thiêng) với bằng chứng có người sinh sống từ hơn 20.000 năm trước, từng là kinh đô của một số triều đại phong kiến và về sau là trung tâm hoạt động cách mạng; lễ hội, nghề thủ công, nghệ thuật dân gian, ẩm thực, trang phục và nghi lễ của cư dân chịu ảnh hưởng của địa chất và đa dạng sinh học; người Nùng An ở xóm Địa Trên làm giấy cúng từ vỏ cây May Sla theo cách truyền thống^[1]. UNESCO cũng nhắc một truyền thuyết địa phương về ba chị em dâng nước lũ để phong kín kho báu trong hang, gắn với điểm "Magic Water Mine" ở xóm Lung Sang^[1]. Về di tích, Nhân Dân nêu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó và Rừng Trần Hưng Đạo^[2]; Sài Gòn Giải Phóng ghi hơn 215 di tích văn hóa, lịch sử được xếp hạng, trong đó có 3 di tích quốc gia đặc biệt, và cho biết tại lễ đón nhận danh hiệu, Cao Bằng công bố Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950 ở huyện Thạch An là di tích quốc gia đặc biệt^[3].

Công nhận và tái thẩm định

Sài Gòn Giải Phóng cho biết lễ đón nhận danh hiệu diễn ra tối 24/11/2018 tại sân tượng đài Bác Hồ, trung tâm thành phố Cao Bằng^[3]. Theo bài của VietnamPlus đăng lại trên Báo Lào Cai, kết quả tái thẩm định lần thứ nhất được Hội đồng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO thông qua tại phiên họp lần thứ 2, kỳ họp thứ 7 vào tháng 12/2022; tối 30/9/2023 tỉnh Cao Bằng đón Bằng chứng nhận sau tái thẩm định, và đã đưa vào khai thác bốn tuyến du lịch thuộc công viên^[4].