Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ (Thành phố Hồ Chí Minh)

Khái quát

Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ nằm ở vùng ven biển phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh. Theo bản ghi của Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB) của UNESCO, đây là nơi mở ra cơ hội bảo vệ môi trường trên cả một dải sinh cảnh, từ vùng ven biển đến sát ranh giới thành phố công nghiệp lớn nhất Việt Nam; rừng ngập mặn tại đây có độ đa dạng loài cây ngập mặn, động vật không xương sống và cá, tôm, nhuyễn thể cao nhất trong tiểu vùng, được ví như “lá phổi xanh” của thành phố^[1]. UNESCO ghi mốc đề cử năm 2000, đợt rà soát định kỳ năm 2011 và 2021^[1]. Báo VnExpress năm 2023 cho biết đây là khu dự trữ sinh quyển thế giới đầu tiên của Việt Nam^[3].

Phân vùng và cư dân

Theo UNESCO, tổng diện tích là 75.740 ha, gồm vùng lõi 4.721 ha, vùng đệm 41.139 ha và vùng chuyển tiếp 29.880 ha, với 71.157 cư dân^[1]. Không có dân sinh sống ở vùng lõi và vùng đệm, ngoại trừ nhân viên bảo vệ rừng cùng gia đình và một số ngư dân đặt bẫy tôm theo lối truyền thống trong các kênh. Người dân ở vùng chuyển tiếp chủ yếu là người Việt, cùng một số cộng đồng người Hoa và người Khmer; hoạt động kinh tế chính gồm nông nghiệp, nuôi trồng và đánh bắt thủy sản, làm muối, buôn bán và du lịch^[1].

Từ vùng đất bị tàn phá đến rừng phục hồi

Cần Giờ còn được gọi là rừng Sác, vì người Nam Bộ gọi cây mắm là cây sác^[4]. Theo báo Sài Gòn Giải Phóng (2018), trước năm 1975 vùng này là bãi bùn ngập mặn với sông rạch chằng chịt, ít người ở. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, nơi đây là khu căn cứ gần Sài Gòn; bài báo viết rằng đối phương đã rải xuống rừng hơn 4 triệu lít chất hóa học và 2 triệu tấn bom đạn, khiến cây cối chết khô, và sau năm 1975 nạn phá rừng làm hệ sinh thái nguyên thủy gần như không còn^[2]. Đây là con số do báo nêu, bài không có nguồn học thuật để kiểm chứng.

Năm 1978, thành phố phát động chiến dịch trồng lại rừng ngập mặn, thành lập Lâm trường Duyên Hải với lực lượng chính là thanh niên xung phong^[2]. Một công bố năm 2024 của Ban Quản lý rừng phòng hộ Cần Giờ cho biết sau hơn 45 năm (1978–2023), đa dạng sinh học có xu hướng tăng và các loài thú, chim như khỉ, rái cá, trăn, heo rừng đã trở về^[5]. Báo Pháp Luật Việt Nam cho biết các nhà khoa học lâm nghiệp khôi phục rừng Cần Giờ đã được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2005^[4].

Hệ sinh thái và loài cây

Theo UNESCO, đất ở Cần Giờ hình thành từ phù sa do sông Sài Gòn và sông Đồng Nai bồi lắng; khu vực có nhiều sinh cảnh như rừng ngập mặn, đất ngập nước, bãi mặn, bãi bùn và thảm cỏ biển. Các loài đáng chú ý gồm đước đôi (Rhizophora apiculata), rắn hổ mang chúa, cá sấu hoa cà, bồ nông chân xám và mèo cá^[1].

Bài nghiên cứu năm 2024 ghi nhận 24 trên 35 loài cây ngập mặn thực sự, trong đó đước đôi và mắm trắng chiếm ưu thế. Theo bảng thống kê trong bài, tổng diện tích rừng ngập mặn là 32.753,79 ha, gồm khoảng 19.222 ha rừng trồng và 13.532 ha rừng tự nhiên; đước đôi và mắm trắng phân bố trên 30.640,57 ha, hơn 93% diện tích rừng^[5]. Báo Sài Gòn Giải Phóng năm 2018 nêu con số gần tương tự, rằng rừng ngập mặn của huyện đạt khoảng 32.800 ha, và nhắc đến các loài trong Sách Đỏ như 8 loài bò sát, 2 loài chim và 3 loài thú^[2].

Bảo tồn và đề cử Ramsar

Năm 2023, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đề nghị Bộ Tài nguyên và Môi trường cho triển khai hồ sơ đề cử rừng phòng hộ Cần Giờ thành khu Ramsar, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Theo thành phố, rừng đáp ứng bốn trên tám tiêu chí, với diện tích rừng ngập mặn gần 35.000 ha^[3]. Chưa rõ kết quả đề cử này sau năm 2023 vì bài không tìm được nguồn cập nhật.

Nhóm tác giả bài năm 2024 cho rằng việc nhìn lại thành quả phục hồi vẫn cần thêm nghiên cứu tổng hợp về đa dạng thực vật toàn khu dự trữ, và đề xuất duy trì sự phong phú loài cây bằng cách đẩy mạnh trồng rừng với nhiều thành phần loài cây^[5].