Quốc triều hình luật (Bộ luật Hồng Đức)

Tên gọi và niên đại

Quốc triều hình luật, còn gọi là Lê triều hình luật hay Luật Hồng Đức, là bộ luật của nhà Hậu Lê^[2]. Một bài trên Tạp chí Khoa học ĐHQGHN gọi đây là bộ luật điển hình, hoàn thiện nhất trong lịch sử pháp luật phong kiến Việt Nam, và cho rằng nó có hiệu lực thực tế hơn ba trăm sáu mươi năm; đó là đánh giá của tác giả bài báo^[1]. Báo Nhân Dân ghi năm 1483 vua Lê Thánh Tông giao tiến sĩ Nguyễn Duy Tiếu chủ biên việc soạn bộ luật^[3], còn các bài khác chỉ gắn nó với triều Lê và vua Lê Thánh Tông mà không nêu năm cụ thể^[2][4]. Báo Hà Nội Mới mô tả bộ luật gồm 13 chương, 722 điều^[4]; bộ luật bao quát hình sự, dân sự, tố tụng, hôn nhân – gia đình và hành chính^[3].

Hình phạt và tính nhân đạo

Theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, người già, trẻ nhỏ và người tàn tật được giảm nhẹ hình phạt hoặc cho chuộc tội bằng tiền; người từ 90 tuổi trở lên hoặc từ 7 tuổi trở xuống không bị xử tử hình; một số nhóm không bị tra khảo để lấy lời khai^[2]. Phụ nữ phạm tội tử hình mà đang mang thai phải đợi 100 ngày sau sinh mới thi hành án; nếu thi hành khi chưa sinh thì ngục quan bị xử phạt^[1][2]. Chính quyền địa phương phải lo cơm cháo, thuốc men và chôn cất cho người bệnh không nơi nương tựa; ngục quan hành hạ hoặc bớt xén ăn mặc của tù nhân cũng bị phạt^[2]. Với người miền núi, luật cấm quan lại thu tiền, sách nhiễu và cho phép xét theo phong tục địa phương khi họ phạm tội với nhau^[2].

Hôn nhân, tài sản và phụ nữ

Tác giả Hoàng Thị Kim Quế dẫn các điều luật cho thấy người vợ có thể xin ly hôn khi chồng bỏ lửng vợ 5 tháng (Điều 308) hoặc khi con rể mắng nhiếc bố mẹ vợ (Điều 333); sau ly hôn, người vợ được lấy người khác, và người chồng cản trở bị xử tội biếm^[1]. Báo Hà Nội Mới tóm tắt quy định chồng bỏ vợ không lui tới quá năm tháng thì mất vợ, hoặc một năm nếu đã có con^[4]. Về tài sản, khi bán tài sản phải có chữ ký của cả vợ và chồng, người vợ có tài sản riêng; con gái vẫn có quyền thừa kế, và nếu nhà không có con trai trưởng thì phần hương hỏa (một phần hai mươi ruộng đất) giao cho con gái trưởng giữ^[1]. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, tài sản vợ chồng gồm phần thừa kế của mỗi bên và phần tạo lập chung; khi ly hôn mỗi người nhận lại tài sản riêng và chia đôi tài sản chung^[2].

Luật cũng xử nặng việc xâm hại phụ nữ và trẻ em: quan hệ với bé gái ở độ tuổi 12 trở xuống (các nguồn viết “dưới 12 tuổi” hoặc “từ 12 tuổi trở xuống”) bị xử như tội hiếp dâm dù bé gái đồng ý^[1][2][3]; ép gả trái ý muốn bị phạt^[1][3]. Tuy vậy, Hoàng Thị Kim Quế cũng lưu ý các quy định về phụ nữ vẫn nằm trong khuôn khổ quan niệm Nho giáo đương thời nên không tránh khỏi những điểm hạn chế^[1].

Ruộng đất và trách nhiệm quan lại

Bộ luật xử phạt việc lấn chiếm đất, nhổ mốc giới và việc nhà quyền quý chiếm đoạt ruộng của dân; mức phạt tăng theo diện tích, và quan từ tam phẩm trở xuống bị xử nặng hơn^[4]. Quan lại được yêu cầu dùng lễ, nghĩa, liêm, sỉ để dạy dân, và quan coi đê làm chậm tiến độ cũng bị phạt^[4]. Theo Hoàng Thị Kim Quế, bộ luật còn đặt trách nhiệm pháp lý cho quan lại khi họ phạm tội cưỡng ép hay xâm hại phụ nữ^[1].

Đánh giá của người xưa và nay

Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia dẫn Phan Huy Chú (Lịch triều hiến chương loại chí) nhận xét các đời sau vẫn theo bộ luật này với ít sửa đổi về lời văn, và Nguyễn Văn Thành (năm 1815) cho rằng bộ luật phân loại tội theo thứ bậc để dễ truy tìm^[2]. Hoàng Thị Kim Quế so sánh với bộ luật triều Nguyễn thời Gia Long, nơi quyền thừa kế của con gái không còn được công nhận như trước^[1]. Nhiều nhận xét hiện đại về tính “tiến bộ” của bộ luật mang tính đánh giá của các tác giả, đồng thời cần đọc cùng với bối cảnh xã hội phong kiến.