Chùa Keo (Thần Quang tự, Thái Bình cũ)

Vị trí và lịch sử

Chùa Keo, tên chữ là Thần Quang tự, trước đây thuộc xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình; nay thuộc xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên^[2]. Theo truyền thuyết, chùa gốc dựng từ thế kỷ XI, gắn với thiền sư Dương Không Lộ; các nguồn ghi năm khác nhau, 1061 hoặc 1067^[1][3]. Năm 1611 một trận lụt lớn cuốn trôi làng và chùa, dân làng phải đi nơi khác; chùa mới được dựng từ năm 1630 và hoàn thành năm 1632^[1]. Theo Báo Văn hóa, Quận công Hoàng Quân Dũng chủ trì việc dựng lại^[2]; sau đó chùa được trùng tu vào thế kỷ XVII, XVIII và năm 1941^[1].

Ngày 24/10/2012, chùa đón Bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ^[1]. Lễ hội chùa Keo được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 23/1/2017^[3].

Bố cục và quy mô

Chùa theo mô thức “nội công ngoại quốc”, nghĩa là các dãy nhà bên trong xếp thành hình chữ “công”, bên ngoài bao quanh theo hình chữ “quốc”^[4]. Chùa thờ theo lối “tiền Phật, hậu Thánh”: gian trước thờ Phật, gian sau thờ Thánh và những người có công với làng^[4]. Bố cục gồm tam quan ngoại, hồ nước, tam quan nội, chùa Phật, đền Thánh và gác chuông^[1]. Số liệu về quy mô khác nhau giữa các nguồn: Báo điện tử Chính phủ và cổng thông tin du lịch Hưng Yên ghi 17 công trình với 128 gian^[1][3]; Tạp chí Nghiên cứu Phật học cho biết văn bia ghi 21 dãy, 154 gian, hiện còn nguyên 16 tòa, 126 gian^[4].

Gác chuông và nghệ thuật gỗ

Gác chuông được xem là công trình gỗ có giá trị nghệ thuật cao nhất, tiêu biểu cho kiến trúc thời hậu Lê^[1]. Gác cao 11,04 m, có ba tầng mái với 12 mái ngói và 12 đao loan; khung gỗ liên kết bằng mộng ngậm^[1]. Tầng một treo khánh đá cao 1,2 m và chuông đồng đúc năm 1686, hai tầng trên treo chuông nhỏ đúc năm 1796^[1]. Kết cấu chồng rường dưới mái có ảnh hưởng của kiến trúc Trung Quốc và Nhật Bản, nhưng đầu đao vẫn cong kiểu Việt Nam; tháng 12/2007 gác chuông được Kỷ lục Guinness Việt Nam xác lập là gác chuông gỗ cao nhất Việt Nam^[4].

Chạm khắc ở ngoại thất chủ yếu là rồng, nội thất chạm nghê hoặc hoa lá cách điệu, theo phong cách dân gian với kỹ thuật chạm lộng và chạm bong kênh; cánh cửa tam quan nội chạm hai rồng giữa mây lửa và sóng nước^[1][4]. Chùa còn ba bia đá thời Lê^[1].

Di vật và lễ hội

Chùa lưu giữ 197 di vật, cổ vật từ thế kỷ XVII đến nay làm bằng gỗ, đá, đồng^[2][4], trong đó có hương án chùa Keo, được công nhận là bảo vật quốc gia^[2][4]. Theo cổng thông tin du lịch Hưng Yên, chùa có hội xuân vào mùng 4 Tết và hội thu từ ngày 10 đến 15 tháng 9 âm lịch, với tế lễ và các trò chơi dân gian như kéo co, bịt mắt đánh trống^[3]. Hội thu năm 2025 khai mạc ngày 30/10/2025, tức 10 tháng 9 âm lịch^[2].