Chùa Bút Tháp (Ninh Phúc tự, Bắc Ninh)

Vị trí và tên gọi

Chùa Bút Tháp, tên chữ là Ninh Phúc tự, nằm bên bờ nam sông Đuống, thuộc thôn Bút Tháp, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành (Bắc Ninh)^[3]. Theo VTC News năm 2026, địa điểm này nay thuộc phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh^[6]. Chùa từng có tên Nhạn Tháp; theo Báo Thanh tra, vua Tự Đức đi qua, thấy tháp Báo Nghiêm giống một cây bút khổng lồ nên đổi tên thành Bút Tháp^[3]. VTC News cũng cho biết, theo truyền thuyết, tên Bút Tháp bắt nguồn từ dáng tháp^[6].

Lịch sử hình thành

Các nguồn chưa thống nhất về thời điểm khởi dựng. Báo Thanh tra dẫn thư tịch cổ cho biết chùa có từ lâu đời, đến thời Trần là nơi trụ trì của thiền sư Huyền Quang^[3]. Báo An ninh Thủ đô dẫn Địa chí Hà Bắc: chùa có từ đời Trần Thánh Tông (1258–1278)^[5]. VTC News ghi chùa khởi dựng từ khoảng thế kỷ XIV theo “các tài liệu nghiên cứu” nhưng không nêu cụ thể^[6].

Thế kỷ XVII là giai đoạn định hình diện mạo hiện nay. Theo VTC News, chùa được trùng tu và mở rộng đáng kể dưới thời Lê Trung hưng, và phần lớn kiến trúc còn lại mang dấu ấn thế kỷ ấy^[6]. Theo Diệu Hỷ Đavis Le (Tạp chí Nghiên cứu Phật học), thiền sư Chuyết Chuyết Viên Văn (1590–1644) từ Trung Hoa sang, thu nhận Minh Hành Tại Tại (1596–1659) làm đệ tử ở Đàng Trong năm 1633, rồi cùng các đệ tử ra Đàng Ngoài truyền đạo ở chùa Phật Tích và Bút Tháp; Bút Tháp trở thành đại tổ đình của thiền phái Lâm Tế và là chốn tổ quan trọng của xứ Bắc^[2]. Nhà tổ ở bên trái chùa thờ các vị tổ, tiêu biểu là Chuyết Chuyết^[3]. Báo An ninh Thủ đô cho biết Hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc chọn chùa làm nơi tu hành sau khi rời cung thất, khoảng năm 1644^[5].

Bố cục kiến trúc

Chùa dựng theo lối “nội công ngoại quốc”^[3][6]. Không kể tam quan, gác chuông ở phía trước và nhà tổ cùng vườn tháp ở bên trái phía sau, các đơn nguyên còn lại nằm gọn trong một hình chữ nhật giới hạn bởi tiền đường, hậu đường và hai dãy hành lang^[3]. Các tòa xếp đăng đối trên một trục chính: tam quan, gác chuông, tiền đường, thiêu hương, thượng điện, Tích thiện am, nhà trung, phủ thờ, hậu đường; hai dãy hành lang mỗi dãy 26 gian, dài hơn 100 m^[3]. Khuôn viên rộng khoảng 10.000 m²^[6]. Trong vườn chùa có nhiều tháp gạch và tháp đá, nổi bật là tháp Báo Nghiêm^[3]. Chùa còn gần 100 pho tượng gỗ và hơn 50 bức chạm đá^[3].

Bốn nhóm bảo vật quốc gia

Chùa giữ bốn nhóm bảo vật quốc gia, đều làm bằng gỗ và có niên đại thế kỷ XVII^[3].

Tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay được công nhận theo Quyết định 1426/QĐ-TTg ngày 1/10/2012^[1]. Theo Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh, tượng bằng gỗ phủ sơn son thếp vàng, cao 370 cm, rộng 210 cm, dày 115 cm, có 11 đầu, 42 tay lớn và một vành tay phụ phía sau gồm 958 tay nhỏ, trong lòng mỗi bàn tay chạm chìm một con mắt^[1]. Báo Thanh tra, dựa vào lời cán bộ văn hóa địa phương, ghi 46 tay lớn và hơn 900 tay nhỏ^[3]; bài này nêu cả hai số liệu, không chọn. Bệ tượng khắc dòng chữ cho biết tượng hoàn thành vào mùa thu năm Bính Thân (1656)^[1]. Về người tạc, Bảo tàng đọc dòng chữ ở mặt bên bệ là điêu khắc gia họ Trương, hiệu Văn Thọ, ở Nam Đồng^[1]; Diệu Hỷ Đavis Le gọi là nghệ nhân Trương Thọ Nam và đặt câu hỏi ông là người Hoa sống lâu đời ở Đại Việt hay mới sang^[2]. Tác giả này cũng nhận xét thế chắp tay hư tâm và cách bố cục các đầu mang phong cách Tây Tạng, gắn với Quan Âm Thập Nhất Diện^[2].

Ba bảo vật còn lại là bộ tượng Tam thế, tòa Cửu phẩm liên hoa và hương án, được công nhận trong đợt 9 năm 2020^[4]. Tam thế gồm Phật A Di Đà (quá khứ), Thích Ca Mâu Ni (hiện tại) và Di Lặc (tương lai)^[3]. Cửu phẩm liên hoa là tháp gỗ tám mặt, chín tầng, cao 7,8 m, đặt giữa lòng Tích thiện am^[3]. Hương án trong thượng điện được xem là tiêu biểu nhất, nổi bật ở các hình rồng^[3].

Xếp hạng, lễ hội và bảo tồn

Chùa được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1962 và di tích quốc gia đặc biệt năm 2013^[3][6]. Báo Thanh tra ghi lễ hội mở vào ngày 23–24 tháng 3 âm lịch^[3]; kế hoạch năm 2026 theo VTC News kéo dài ba ngày, từ 22 đến 24/3 âm lịch, tức 8–10/5/2026^[6].

Đêm 21/8/2015, một vụ cháy ở phủ thờ thiêu rụi một hương án thế kỷ XVII và làm cháy một phần khám thờ Hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc. Báo An ninh Thủ đô ghi nguyên nhân ban đầu được nghi là chập điện, đồng thời cho biết hệ thống báo cháy đã lắp nhưng hư hại do lâu không dùng^[5].