Lễ hội đền Bà Triệu (Triệu Lộc, Thanh Hóa)

Khu di tích Bà Triệu và nhân vật được tưởng nhớ

Lễ hội đền Bà Triệu tưởng nhớ nữ anh hùng Triệu Thị Trinh, diễn ra ở thôn Phú Điền, xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc cũ, tỉnh Thanh Hóa^[1]. Báo Nhân Dân năm 2025 kể lại rằng việc nhà Ngô tàn sát dân Cửu Chân (năm 230) đã châm ngòi cho cuộc khởi nghĩa; Triệu Thị Trinh cùng anh trai Triệu Quốc Đạt chuẩn bị lực lượng, lập căn cứ Bồ Điền, quân Ngô do Lục Dận chỉ huy vây hãm Bồ Điền, và bà hy sinh năm 248 tại núi Tùng; ba tướng họ Lý tiếp tục chiến đấu^[4]. Cùng bài cho biết ngày hy sinh được nhắc đến là 22 tháng Hai âm lịch^[4]. Khu di tích rộng khoảng 4 ha, gồm đền Bà Triệu, đình Phú Điền, miếu Bàn Thề, nghè Đệ Tứ và khu lăng mộ trên núi Tùng; năm 2014 khu di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt^[4]. Một bài báo năm 2023 ghi đền được dựng từ thế kỷ VI thời Lý Nam Đế và được chỉnh trang vào cuối thế kỷ XVIII, lưu giữ 297 di vật, cổ vật có niên đại từ cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX^[5]. Niên đại dựng đền cần được đối chiếu thêm.

Thời gian lễ hội

Các nguồn ghi ngày hơi khác nhau. Báo Văn hóa năm 2026 viết lễ hội diễn ra hằng năm vào 20–22 tháng Hai âm lịch, đồng thời nêu kế hoạch năm 2026 là 8–10/4, tức 21–23 tháng Hai âm lịch^[3]. Bài cùng báo về kế hoạch năm 2026 cũng ghi ba ngày 21–23 tháng Hai, khai mạc lúc 8 giờ sáng 9/4 (22 tháng Hai âm lịch)^[2]. Năm 2025, bài Báo Văn hóa ghi lễ hội từ 20/3 đến 23/3 dương lịch, tức 21–24 tháng Hai âm lịch, với lễ khai hội sáng 21/3, nhân kỷ niệm 1.777 năm ngày mất của Triệu Thị Trinh^[1]. Bài này lấy 21 tháng Hai âm lịch làm ngày bắt đầu và tính ba ngày.

Rước kiệu

Rước kiệu được Báo Văn hóa mô tả là nghi thức linh thiêng và độc đáo nhất của lễ hội^[3]. Năm 2025 ban tổ chức huy động hàng trăm trai tráng, nam nữ khỏe mạnh để rước năm kiệu: kiệu Bà Triệu, Song Loan, Long Đình, Hương Án và Võng^[1]. Theo tục lệ, người rước kiệu là nam thanh niên hoặc nam giới 18–35 tuổi, khỏe mạnh, gia đình thanh sạch, không có tang và phải giữ mình ít nhất một tuần trước lễ hội; kiệu Võng do phụ nữ rước^[1]. Khoảng 11 giờ 30 ngày khai hội, kiệu Bà Triệu được rước qua nghi môn nội, cổng Tam quan, đến đình làng Phú Điền, đền Đệ Tứ, miếu Bàn Thề và lăng mộ rồi trở về đình; sáng ngày cuối, đoàn rước từ đình làng về khu đền^[1].

Nghi thức đáng chú ý là "kiệu bay": làng Phú Điền chọn 16 thanh niên khỏe mạnh khiêng kiệu từ đền qua đình lên lăng mộ trên núi Tùng; đường dốc nhưng kiệu được đưa lên liên tục, người khiêng có cảm giác chân như không chạm đất^[3]. Báo Văn hóa nêu hai cách lý giải: về vật lý là lực xô đẩy tự nhiên của địa hình giữa những người khiêng, về tín ngưỡng là người dân tin Bà Triệu hiển linh trong ngày hội^[3].

Phần lễ và phần hội

Theo kế hoạch năm 2026, lễ khai mạc gồm dâng hương, trình chúc văn, diễn văn khai mạc và đánh trống khai hội; các nghi lễ tế truyền thống diễn ra ở đền Bà Triệu, đình Phú Điền, lăng mộ trên núi Tùng, đền Đệ Tứ và miếu Bàn Thề^[2]. Năm 2025, các nghi lễ được liệt kê gồm lễ Mộc dục, lễ Trình cáo, tế lễ và lễ Yên vị, kèm dâng hương tại đền, lăng mộ Bà Triệu, lăng ba ông tướng họ Lý và đình làng Phú Điền^[1]. Phần hội có chương trình nghệ thuật sân khấu hóa tái hiện khởi nghĩa Bà Triệu, trò diễn "Ngô - Triệu giao quân" tái hiện trận đánh giữa nghĩa quân và quân Đông Ngô, trò chơi dân gian và trưng bày ảnh, tư liệu về cuộc đời bà^[1][2][3]. Đây là những màn dàn dựng mới, không nhất thiết là nghi thức cổ truyền.

Công nhận di sản và quy mô

Từ 9 đến 15/3/2023, tỉnh Thanh Hóa tổ chức lễ đón nhận lễ hội đền Bà Triệu là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nhân kỷ niệm 1.775 năm ngày mất của Triệu Thị Trinh^[5]. Năm 2026 lễ hội được tổ chức ở quy mô cấp tỉnh, do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, nhân 1.778 năm ngày mất, với yêu cầu tổ chức trang trọng, tiết kiệm, an toàn, văn minh^[2]. Năm 2024, khu di tích đón hơn 70.000 lượt khách^[4].

Lưu ý về nguồn

Các bài lệch nhau ở khoảng ngày hội (20–22 hay 21–23 tháng Hai) và cách quy đổi ngày dương năm 2025; bài này theo kế hoạch 2026 (21–23 tháng Hai). Chi tiết về cuộc khởi nghĩa và niên đại di tích lấy từ báo chí, chưa đối chiếu với sử liệu.