Lễ hội Đình thần Nguyễn Trung Trực (Rạch Giá, An Giang)

Giới thiệu

Lễ hội Đình thần Nguyễn Trung Trực, thường gọi là lễ giỗ cụ Nguyễn, là lễ hội tưởng nhớ Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực, tổ chức hằng năm vào các ngày 26, 27 và 28 tháng 8 âm lịch tại thành phố Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang cũ^[1][3]. Sau sáp nhập, Rạch Giá nay là phường Rạch Giá thuộc tỉnh An Giang^[4]. Ngày 2 tháng 2 năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký quyết định đưa lễ hội vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; thông tin được Phó Chủ tịch UBND tỉnh Kiên Giang công bố ngày 4 tháng 2^[1]. Tỉnh Kiên Giang tổ chức lễ đón nhận Bằng chứng nhận vào tối 10 tháng 10 năm 2023^[2].

Nguyễn Trung Trực trong ký ức dân gian và sử sách

Theo Báo Văn hóa, Nguyễn Trung Trực sinh năm 1838 ở làng Bình Nhựt, nay thuộc huyện Bến Lức, tỉnh Long An, con nhà dân chài. Ông tham gia nghĩa quân của Trương Định ở vùng Gò Công; năm 1861, ở tuổi 23, ông trở thành thủ lĩnh nghĩa quân và đốt cháy, làm chìm tàu Espérance của quân Pháp trên sông Nhựt Tảo. Ngày 16 tháng 6 năm 1868, nghĩa quân đánh chiếm đồn Kiên Giang trong một tuần; sau đó quân Pháp từ Vĩnh Long kéo về tái chiếm, nghĩa quân rút về Hòn Chông rồi ra Phú Quốc, nơi ông bị bắt và bị hành hình^[2].

Đình thần và di tích

Theo Báo Văn hóa, đình Nguyễn Trung Trực ban đầu là miếu thờ cá Ông và Thành hoàng làng Vân Tập; sau khi ông bị hành hình, dân làng bí mật xây lại miếu thành đình thờ ông. Đình được tu sửa lớn vào các năm 1881, 1964, 1986, 2000 và 2014. Mộ và đình Nguyễn Trung Trực được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia theo Quyết định số 191-VH/QĐ ngày 22 tháng 3 năm 1988^[2][1].

Ngày giỗ và những ý kiến khác nhau

Các nguồn không thống nhất về ngày Nguyễn Trung Trực hy sinh. Báo Văn hóa năm 2023 ghi ông bị hành hình ngày 27 tháng 9 năm 1868^[2]. Một bài của Báo Pháp luật TP.HCM năm 2014 thì dẫn các tài liệu lịch sử cho rằng ông hy sinh ngày 27 tháng 10 năm 1868 (tức 12 tháng 9 năm Mậu Thìn), trong khi tỉnh nhiều năm tổ chức giỗ vào 26 đến 28 tháng 8 âm lịch, sớm hơn ngày mất gần nửa tháng^[5]. Theo bài này, con cháu ông đã kiến nghị từ năm 1988 và lại gửi tâm thư năm 2014 đề nghị sửa ngày giỗ; GS-TS Nguyễn Xuân Kính cho rằng theo phong tục, lễ giỗ gồm lễ tiên thường trước một ngày và lễ giỗ chính đúng ngày mất, còn GS-TS Ngô Đức Thịnh đề nghị trả lại ngày hy sinh chính xác^[5]. Cục Di sản văn hóa đã đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Kiên Giang xem xét và báo cáo^[5]. Hiện nay lễ hội vẫn được tổ chức vào 26 đến 28 tháng 8 âm lịch^[3][4]; nguồn đã đọc không nêu kết quả cuối cùng của tranh luận này, nên bài chỉ ghi lại các ý kiến.

Phần lễ

Theo Báo Văn hóa, lễ đón nhận Bằng chứng nhận năm 2023 diễn ra tối 10 tháng 10; sáng 11 tháng 10, lúc 7 giờ, có lễ dâng hương tại Công viên tượng đài Nguyễn Trung Trực, mở đầu bằng hát múa và trống hội rồi ban chủ tế đọc chúc văn; tối cùng ngày khai mạc đêm hội hoa đăng cầu quốc thái dân an tại bến thả hoa đăng đường Nguyễn Công Trứ, phường Vĩnh Thanh^[2]. Năm 2025, lễ hội kéo dài ba ngày từ 17 đến 19 tháng 10 (26 đến 28 tháng 8 âm lịch), kỷ niệm 157 năm ngày hy sinh, với lễ dâng hương trọng thể sáng 18 tháng 10 tại Công viên tượng đài^[4].

Phần hội và hoạt động cộng đồng

Phần hội gồm nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch. Lễ hội năm 2024 có không gian Đờn ca tài tử Nam Bộ và hội thi đờn ca tài tử tỉnh Kiên Giang, liên hoan sân khấu thanh niên ca ngợi hình tượng Nguyễn Trung Trực, hội thi chim hót, trưng bày sinh vật cảnh, hội thi cộ hoa, đêm hội hoa đăng cầu quốc thái dân an và giải Kiên Giang Wanderlust Marathon^[3]. Báo Tuổi Trẻ cho biết lễ hội thu hút khoảng một triệu lượt khách thập phương mỗi năm, người dự được phục vụ cơm chay và nước uống miễn phí, nguồn lực tổ chức chủ yếu đến từ người dân, doanh nghiệp địa phương và các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long^[1]. Theo Báo Nhân Dân, người dân và các nhóm thiện nguyện tham gia phục vụ miễn phí như nấu ăn, chuẩn bị 1.000 chiếc võng; Ban Bảo vệ Di tích cho biết mỗi năm có khoảng 1,2 đến 1,3 triệu lượt người được ăn uống miễn phí^[4].

Giá trị

Theo Báo Văn hóa, lễ hội nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển kinh tế - xã hội, đề cao vai trò chủ thể của nhân dân, giáo dục truyền thống yêu nước và tinh thần chống giặc ngoại xâm cho thế hệ trẻ, và tuyên truyền về chủ quyền quốc gia, bảo vệ biên giới, biển đảo^[3].