Lễ hội Tây Thiên (Tam Đảo, Vĩnh Phúc cũ – nay thuộc Phú Thọ)

Lễ hội thờ Quốc Mẫu Tây Thiên

Lễ hội Tây Thiên diễn ra ở Khu danh thắng Tây Thiên trên sườn tây dãy Tam Đảo, nay thuộc xã Đại Đình, tỉnh Phú Thọ (trước đây là huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc). Theo VietnamPlus, lễ hội được tổ chức từ ngày 15 đến 17 tháng Hai âm lịch hằng năm để tưởng nhớ Quốc Mẫu Lăng Thị Tiêu, chính Vương phi của Hùng Chiêu Vương, người được kể là có công giúp vua Hùng mở mang bờ cõi, dạy dân trồng lúa nước, chiêu mộ quân sĩ và củng cố vương triều^[1][3]. Báo Phú Thọ cho biết sau khi "hóa", bà được sắc phong là "Tam Đảo Sơn trụ Quốc Mẫu, tối linh Đại Vương", thuộc hàng Thượng đẳng Phúc thần; ngày 15 tháng Hai âm lịch là ngày giỗ Quốc Mẫu và là thời điểm chính hội^[2]. Đây là cách các nguồn ghi lại truyền thuyết và sắc phong, không phải kết luận của nghiên cứu lịch sử độc lập.

Nguồn gốc và công nhận di sản

VietnamPlus viết rằng cùng với tín ngưỡng thờ Hùng Vương và thờ Tản Viên Sơn Thánh, tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên là một trong ba tín ngưỡng cổ nhất vùng Bắc Bộ; năm 1763 từ điển bộ Lễ thời Lê Trung hưng đã ghi các di tích thờ Quốc Mẫu Tây Thiên^[1]. Ngày 14/1/2020 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định 176 công bố "Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc" vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, và lễ công bố tổ chức ngày 8/3/2020^[1]. Báo Phú Thọ thêm rằng di tích Tây Thiên được Thủ tướng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2015^[2]. Cần phân biệt: di sản được công nhận là tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên, còn lễ hội là phần thực hành gắn với tín ngưỡng ấy.

Phần lễ

Các nguồn mô tả phần lễ gồm lễ cáo, lễ rước kiệu, lễ khai mạc, lễ dâng hương và lễ tạ; Báo Phú Thọ còn nêu lễ cầu quốc thái dân an^[2][3]. Theo VietnamPlus, năm 2026 đoàn rước xuất phát từ chân núi, tiến về đền Thượng trong cờ hoa, có đông người dân địa phương mặc trang phục truyền thống^[3]. Báo Phú Thọ mô tả đoàn rước với cờ hội, lọng, chiêng, trống, và dòng người hành hương nối dài về đền Thượng, nơi thờ Quốc Mẫu^[2].

Phần hội

Phần hội gồm nhiều hoạt động văn hóa, thể thao: giải bóng chuyền da truyền thống Tây Thiên, hội thi làm bánh chưng, bánh gio, bánh dày, hội trại văn hóa giữa các thôn, trò chơi dân gian như kéo co, cờ tướng, chương trình nghệ thuật, trống hội và dân ca Soọng cô; ngoài ra còn có thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tại khu Tam tòa Thánh Mẫu^[2][3]. Đồng thời có trưng bày di sản văn hóa và giới thiệu sản phẩm du lịch Tây Thiên – Tam Đảo^[3].

Sự pha trộn tín ngưỡng và thay đổi gần đây

Báo Phú Thọ nhận xét Tây Thiên là nơi giao thoa giữa tín ngưỡng thờ Quốc Mẫu, thờ Mẫu Tam phủ – Tứ phủ và Phật giáo, vốn xuất hiện ở vùng đất này từ thế kỷ III trước Công nguyên, theo cách nói của bài báo, nên cần xem đó là nhận định của báo chứ chưa phải kết quả khảo cổ học đã kiểm chứng^[2]. Về tổ chức, VietnamPlus cho biết lễ hội xuân 2026 khai mạc ngày 2/4 (15 tháng Hai năm Bính Ngọ), lần đầu theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trong đó chính quyền xã Đại Đình trực tiếp đảm nhiệm vai trò tổ chức, và các nghi lễ truyền thống vẫn được giữ nguyên^[3]. Khu danh thắng cũng được đầu tư đường lên đền và hệ thống cáp treo, góp phần thu hút du khách^[2][3].

Điểm cần lưu ý là tên địa phương thay đổi theo thời kỳ (huyện Tam Đảo, Vĩnh Phúc trong các bài 2020; xã Đại Đình, Phú Thọ trong các bài 2026). Những đánh giá về giá trị và ý nghĩa của lễ hội trong bài chủ yếu đến từ báo chí chính thống và lời phát biểu của quan chức địa phương.