Thương cảng Vân Đồn (Quảng Ninh): từ trang Vân Đồn năm 1149 đến quần thể di tích quốc gia đặc biệt

Trang Vân Đồn năm 1149

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, được bài của Đinh Thị Thanh Nga trích lại, năm 1149 đời Lý Anh Tông có thuyền buôn nước ngoài xin đỗ lại một nơi để buôn bán. Nhà vua cho ở, lập trang trại cạnh bờ biển nên gọi là trang Vân Đồn, thuộc đạo Hải Đông, để giao thương với ba nước phương Nam là Trảo Oa, Lộ Lạc và Xiêm La^[1]. Đây là lần đầu tên Vân Đồn xuất hiện trong chính sử^[1]. Hội thảo khoa học tổ chức tại Quảng Ninh ngày 24/9/2022 cũng lấy mốc này làm khởi đầu của thương cảng; GS.TS Nguyễn Văn Kim cho rằng Vân Đồn hoạt động liên tục suốt bảy thế kỷ, là thương cảng có quá trình phát triển lâu dài nhất trong lịch sử các thương cảng Việt Nam^[4].

Vị trí chính xác của "trang" thì sử cũ không chép rõ. Bài của Đinh Thị Thanh Nga chỉ xác định thương cảng nằm trên một hòn đảo kín gió trong vịnh Bái Tử Long và nói thẳng rằng đây vẫn là "một câu hỏi lớn"^[1].

Một hệ thống bến, không phải một cảng

PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, nhấn mạnh Vân Đồn là một hệ thống bến cảng trên biển đảo, khác với Phố Hiến hay Hội An là cảng sông chỉ có một bến^[3]. Cổng thông tin tỉnh Quảng Ninh mô tả di tích trải trên khoảng 200 km² với các bến Cống Đông, Cống Tây (đảo Thừa Cống), Cái Làng, Cống Cái, Con Quy (đảo Quan Lạn), cùng Cống Yên, Cống Hẹp^[2][1]. Đinh Thị Thanh Nga còn kể thêm các bến ở Hạ Long, Móng Cái và Quảng Yên như Gạo Rang, Thoi Sành, Vạ Dạt, Đượng Hạc^[1].

Hàng xuất đi theo tàu nước ngoài gồm trầm hương, ngọc trai, ngà voi, vỏ quế, sừng tê giác, vàng, bạc, đồng, diêm tiêu và hải sản; hàng nhập chủ yếu là gấm vóc. Thuyền buôn đến từ Trung Quốc, Nhật Bản, Mông Cổ, Philippines và châu Âu, theo bản giới thiệu của tỉnh^[2].

Dưới thời Trần

Cổng thông tin Quảng Ninh ghi rằng thời Trần Dụ Tông, năm 1345, Vân Đồn từ "trang" được nâng thành "trấn" thuộc lộ Hải Đông, sau đổi là lộ An Bang; các vua Trần cho dựng nhiều chùa tháp như chùa Lấm, chùa Trong, chùa Cát và Bảo Tháp ở khu Cống Đông. Trang này dẫn Toàn thư: thuyền buôn trước kia vào các cửa Tha, Viên ở châu Diễn, nay phần nhiều tụ tập ở Vân Đồn^[2]. Cuối thời Trần và đầu thời Lê, cảng vừa trung chuyển gốm Trung Quốc, vừa là cửa ngõ đưa gốm Đại Việt (men nâu thời Trần, men lam thời Lê sơ) ra thị trường quốc tế^[2].

Về quản lý, Wikipedia tiếng Việt chép việc trấn giữ giao cho các thân vương, đại thần, nổi bật là Trần Khánh Dư, với quan Trấn, quan Lộ, Sát hải sứ và quân Bình Hải tuần tra vùng biển^[5]. PGS.TS Đặng Văn Bài thì nhìn Vân Đồn như một quân cảng gắn với ba cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông thế kỷ XIII^[3]. Chính cuộc chiến ấy, theo bản giới thiệu của tỉnh, khiến nhà Trần đưa ra những chính sách hạn chế ngoại thương, ảnh hưởng đến buôn bán ở đây^[2].

Trung tâm thương cảng nằm ở đâu?

Các nhà nghiên cứu chưa thống nhất. Theo Đinh Thị Thanh Nga, PGS.TS Đỗ Văn Ninh đặt trung tâm từ thời Lý đến lúc suy tàn ở khoảng giữa đảo Vân Hải, tức bến Cống Cái và Cái Làng; PGS.TS Trịnh Cao Tưởng cho rằng trung tâm dịch chuyển, đóng ở Cống Đông thời Lý – Trần, ra Quan Lạn cuối thời Lê, rồi quay về Cống Đông thời Nguyễn^[1]. Bản thân bà dựa vào các cuộc khai quật gần đây để lập luận khác: bến Cống Cái và Con Quy là "cái nôi" cuối thế kỷ XII – đầu thế kỷ XIII; giữa thế kỷ XIII đến XVI trung tâm là Cái Làng và đảo Thừa Cống (Cống Đông – Cống Tây); thế kỷ XVII – XVIII Cống Cái lại sầm uất. Ở Cống Cái, gốm men Trung Quốc thế kỷ X – XIII chiếm 610 trong 1.208 mảnh thu được^[1].

Trong khi đó, bài phỏng vấn trên Báo Quảng Ninh năm 2023 ghi khu vực Cái Làng được xác định là trung tâm của thương cảng^[3]. Cách trình bày khác nhau này phản ánh việc chưa có kết luận chung, nhất là khi tầng văn hóa nhiều nơi đã bị phá hủy hoặc san lấp^[1].

Suy giảm và di tích

Cổng thông tin Quảng Ninh viết rằng từ năm 1460 triều Lê sơ thắt chặt chính sách biên mậu, làm thương cảng kém sôi động hơn thời Lý – Trần; sang các thế kỷ XVI – XVIII, sự nổi lên của Dương Kinh và nhiều cảng khác ở Đàng Ngoài làm Vân Đồn mất vị trí cửa ngõ chính, đến đầu thế kỷ XIX thì không còn hoạt động^[2]. Đinh Thị Thanh Nga cũng nêu vai trò của việc bồi lấp bến bãi và sự xuất hiện của các cảng như Domea, Phố Hiến^[1].

Ngày 29/10/2003, các bến Cống Đông, Cống Tây và Cái Làng được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia, theo Wikipedia tiếng Việt^[5]. Ngày 24/10/2023, Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Quần thể di tích Thương cảng Vân Đồn là di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định 1225/QĐ-TTg), theo Cổng thông tin tỉnh Quảng Ninh^[2].