Ca trù

Khái quát

Trên trang của UNESCO, di sản có tên "Ca trù singing", do Việt Nam đệ trình và được ghi danh năm 2009, tại phiên họp thứ tư của Ủy ban Liên chính phủ, vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp^[1][2]. Một bài báo khoa học ghi ngày công bố là 1/10/2009^[7]. Theo UNESCO, đây là hình thức thơ ca hát phức hợp ở miền Bắc, lời ca theo các thể thơ truyền thống của người Việt^[1]. Ca trù còn gọi là hát ả đào, hát cô đầu, hát cửa đình, hát nhà tơ, hát ca công... tùy nơi và thời điểm^[6].

Cách trình diễn

UNESCO mô tả một nhóm ca trù gồm ba người: ca nương dùng kỹ thuật lấy hơi và rung giọng, vừa hát vừa gõ phách, cùng hai nhạc công chơi đàn đáy ba dây và trống chầu; một số buổi diễn có thêm múa^[1]. Các nghiên cứu bổ sung rằng người cầm chầu là quan viên sành ca trù, đánh trống theo nhịp phách để khen hoặc chê tiếng hát^[4][6].

UNESCO nêu 56 "thể cách" (làn điệu)^[1]. Bài tổng thuật của Trần Đức Tùng nêu số khác: Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề (1962) đếm 46 thể cách, Nguyễn Xuân Diện (2007) đếm 99 thể cách, trong đó có 66 làn điệu^[5].

Nguồn gốc và giáo phường

Nguồn gốc ca trù chưa có kết luận thống nhất. Theo Báo Nhân Dân (2009), ca trù được đánh giá là đã phát triển ít nhất từ thế kỷ XV nhờ các giáo phường do trùm phường và quản giáp cai quản, có quy chế truyền nghề^[4]. Bài trên JTHEM cho rằng tư liệu đã nhắc đến nghệ nhân ca trù trong giáo phường từ thời Lý^[7]. Nguyễn Xuân Diện, qua bài của Nguyễn Hồng Vinh và Trần Văn Hữu, đặt mốc khoảng thế kỷ XV, dựa vào hình chạm đàn đáy ở đình chùa thế kỷ XVI và bài thơ của Lê Đức Mao (1462–1529), văn bản đầu tiên dùng chữ "ca trù"^[6].

Dân gian còn truyền giai thoại gắn ca trù với Đinh Lễ ở làng Cổ Đạm (Hà Tĩnh) hay một đào nương họ Đào thời Lý Thái Tổ; Vinh và Hữu viết rằng Nghệ – Tĩnh được cho là cái nôi của hát ả đào, còn nguồn gốc cái tên vẫn chưa rõ^[6]. Một cách giải thích tên "ca trù": hát để nhận "trù", thẻ tre đổi lấy tiền^[6][7].

Thăng trầm thế kỷ XX

Theo JTHEM, từ cuối thế kỷ XIX ca nương lên thành thị lập các nhà hát cô đầu, nhất là ở Hà Nội; sau năm 1954 các nhà hát này dần đóng cửa, hát cửa đình cũng ngừng, và tác giả mô tả quãng gián đoạn gần 60 năm^[7]. Báo Nhân Dân (2009) ghi rằng khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, chính quyền dẹp nạn "đào rượu", còn đào nương, kép đàn giấu phách, giấu đàn và không dám nhắc đến ca trù^[4]. UNESCO nêu nguyên nhân là chiến tranh và nhận thức chưa đầy đủ^[1].

Sự phục hồi diễn ra từng bước: năm 1976 giáo sư Trần Văn Khê thu giọng bà Quách Thị Hồ và giới thiệu ra thế giới; đầu thập niên 1990, đào nương Lê Thị Bạch Vân lập Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội; liên hoan Hà Nội mở rộng lần đầu năm 2000 có nghệ nhân của 14 tỉnh, thành, và liên hoan toàn quốc đầu tiên diễn ra năm 2005^[4].

Lý do vào Danh sách khẩn cấp

Ủy ban ghi nhận sự quan tâm trở lại với ca trù, nhưng cho rằng sức sống vẫn bị đe dọa vì ít nhạc công đủ năng lực, thiếu nguồn lực tài chính, mất nơi biểu diễn truyền thống và biến đổi kinh tế, xã hội nhanh^[2]. Ủy ban khuyến nghị hỗ trợ cả người học trẻ, lấy ứng tác làm trọng tâm truyền dạy và ưu tiên đầu tư cho con người, dù vẫn coi trọng việc khôi phục nơi biểu diễn truyền thống^[2].

Sau ghi danh và hiện trạng

Ngày 14/1/2015, tại đình Hàng Kênh (Hải Phòng), nghệ nhân Nguyễn Phú Đẹ và học trò giới thiệu buổi hát cửa đình phục dựng, được tác giả JTHEM coi là lần đầu tiên^[7]. Năm 2022, khi xem xét báo cáo thứ ba của Việt Nam, Ủy ban ghi nhận việc hỗ trợ nghệ nhân và câu lạc bộ, đưa ca trù vào trường học, đồng thời nhắc theo dõi tác động của việc thương mại hóa quá mức^[3].

Tại Hà Nội, Liên hoan Ca trù lần thứ 4 (27–28/9/2025) có 21 nhóm, câu lạc bộ và 105 thí sinh cá nhân, tuổi từ 8 đến 86; ở phần nói về Hà Nội, bài báo ghi 32 nghệ nhân ca trù được phong tặng danh hiệu qua ba đợt 2015, 2019 và 2022^[8]. Dù vậy, JTHEM cho rằng ca trù còn thiếu nghệ nhân giỏi, không gian diễn và khán giả^[7]. Trang UNESCO hiện vẫn mô tả di sản còn bị đe dọa do số người thực hành giảm và lớn tuổi dần; hạn báo cáo kế tiếp được ghi là 30/6/2027^[1], trong khi quyết định năm 2022 nêu hạn 15/12/2025^[3].