Đàn nguyệt (đàn kìm)

Khái quát

Đàn nguyệt là nhạc cụ dây gảy của người Việt, còn có tên đàn kìm, vọng nguyệt cầm, quân tử cầm^[1]. Tên "nguyệt" đến từ hộp cộng hưởng tròn như mặt trăng; ở miền Nam, người ta gọi nó là đờn kìm^[2]. Hà Nội Mới (2007) mô tả tiếng đàn trong, vang, có khả năng biểu hiện phong phú, khi sôi nổi ròn rã, khi nỉ non sâu lắng; đàn có mặt trong nhạc lễ, hát văn, lễ tang lẫn nhạc thính phòng, dưới các hình thức đệm hát, hòa tấu và độc tấu^[1].

Nguồn gốc: các mốc chưa thống nhất

Các bài báo đưa ra những thông tin khác nhau. Hà Nội Mới viết đàn nguyệt xuất hiện trong nghệ thuật Việt Nam từ thế kỷ XI, và dẫn sách Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ cho rằng đàn nguyệt là thứ hồ cầm cổ gọi là "Nguyễn cầm", do ông Nguyễn Hàm (người Trung Quốc) chế ra từ đời Tấn; sách Cầm học tầm nguyên của Hoàng Yến lại nói cây đàn do một tri huyện đỗ Phó bảng thời Minh Mạng làm ra^[1]. Báo Pháp Luật Việt Nam (2009) cũng dẫn Phạm Đình Hổ nhưng ghi đàn nguyệt xuất hiện ở Việt Nam vào thế kỷ XVIII^[2]. Cả hai bài đều cho biết theo sách xưa đàn nguyên thủy có bốn dây, về sau chỉ còn hai^[1][2]. Bài này không chọn mốc nào.

Cấu tạo

Theo Hà Nội Mới, mặt đàn hình tròn đường kính khoảng 30 cm, làm bằng gỗ nhẹ, xốp, để mộc; thành đàn bằng gỗ cứng cao khoảng 6 cm; đáy bịt gỗ, không có lỗ thoát âm. Cần đàn dài khoảng 100 cm, có 10 phím (bảy trên cần, ba trên mặt đàn), vốn là tám phím rồi thêm hai phím theo hệ ngũ cung. Hai dây trước làm bằng tơ se, nay thay bằng ni lông, lên theo quãng năm hoặc quãng bốn^[1]. Theo bài này, đàn nguyệt Việt Nam khác đàn nguyệt Trung Quốc ở chỗ cần đàn dài hơn và phím cao^[1]. Một bài của Báo Sài Gòn Giải Phóng (2012) về nghệ sĩ Ba Tu mô tả đờn kìm là loại đàn hai dây, chín phím, số phím khác với bài trên^[3].

Xưa, các nghệ nhân gảy đàn bằng móng tay dài; nay dùng miếng nhựa với các ngón gảy, hất, phi, vê, còn tay trái bấm phím, nhấn, rung, luyến láy. Âm vực rộng hơn hai quãng tám, từ Đô1 đến Rê3, chia thành ba khoảng với sắc thái khác nhau: quãng dưới ấm áp, quãng giữa thánh thót, quãng cao trong sáng nhưng ít vang^[1].

Vai trò trong các dàn nhạc

Hà Nội Mới cho biết đàn nguyệt phổ biến từ Bắc đến Nam: ở miền Bắc dùng trong hát chèo, hát chầu văn; ở miền Trung gắn bó với ca Huế; ở miền Nam gọi là đàn kìm, dùng trong dàn nhạc tài tử và cải lương, ngoài ra còn có trong nhạc bát âm, nhạc lễ và dàn nhạc sân khấu truyền thống^[1]. Báo Pháp Luật ghi dàn nhạc hầu bóng gồm một đàn nguyệt, một đàn nhị, trống con, cảnh đôi và phách; đàn nguyệt, trống con, cảnh đôi là nòng cốt, và đàn nguyệt giữ vai trò tối trọng yếu trong nhạc chầu văn^[2].

Trong dàn nhạc ngũ âm xưa, Báo Sài Gòn Giải Phóng viết đờn kìm vẫn giữ vai trò lĩnh xướng; trong nhạc tài tử cải lương, bài bản dựa vào chữ nhạc chính từ cung bậc của đờn kìm^[3]. Thành phần của "ngũ tuyệt" giữa các bài cũng không trùng nhau: bài này kể kìm, cò, tranh, độc huyền, sáo; Báo Pháp Luật kể đàn nguyệt cùng đàn tranh, tỳ bà, đàn nhị, đàn tam và sáo^[3][2].

Trong văn chương và biểu diễn

Hà Nội Mới nhắc rằng Nguyễn Du có bài "Long thành cầm giả ca" về một người đẹp giỏi đàn Nguyễn cầm, và đặt cây đàn Nguyễn cầm vào tay Thúy Kiều trong Truyện Kiều. Về tác phẩm độc tấu, bài kể "Quê ta" và "Chung một niềm tin" của Xuân Khải, "Tình mẹ" của Trần Luận, "Tình quân dân" của Xuân Ba^[1]. Nghệ sĩ ưu tú Ba Tu (Sài Gòn) học đờn kìm từ thầy Chín Phàn, được nói là tài hoa ở cả ba trường phái nhạc lễ, tài tử và cải lương, và tâm niệm khi đờn phải "tâm tấu", nhấn nhá từng chữ nhạc cho có hồn^[3].