Đàn t'rưng

Khái quát

Đàn t'rưng là nhạc cụ làm từ tre, nứa hoặc lồ ô, phổ biến ở Tây Nguyên. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi (2018) mô tả nó là nhạc cụ tự thân vang, thuộc bộ gõ, gồm nhiều ống đàn dài ngắn, to nhỏ khác nhau^[3]. Theo Báo Đắk Lắk (2025), trong tiếng Gia Rai, "t'rưng" có nghĩa là "đàn thưa"; nguyên thủy đồng bào dùng nó để đuổi chim trên rẫy^[1].

Cấu tạo và chế tác

Báo Đắk Lắk (2024) cho biết đàn t'rưng làm từ nứa già, đốt dài, đường kính khoảng 35–40 mm. Nứa chặt về được phơi nắng hai đến ba tuần cho khô, cắt thành khúc theo kết cấu của đàn rồi vót chuốt, nối vào giàn dây. Ống to và dài cho âm trầm; ống nhỏ và ngắn cho âm cao; ống nứa giữ nguyên một đầu mấu, đầu kia vạt một phần để tạo âm^[5]. Ở Gia Lai, già Siu Chi (72 tuổi khi báo viết năm 2017) nói một chiếc đàn thường có 12–16 thanh sắp từ cao xuống thấp; điều khó nhất là chỉnh âm từng ống bằng cách vạt phần đuôi ống^[2]. Ông chọn những cây lồ ô không quá già cũng không quá non, phơi khô rồi chặt thành thanh dài ngắn khác nhau; ông kể mình học làm và đánh đàn từ một người lớn tuổi trong làng, và từ năm sáu tuổi đã đi biểu diễn ở các làng lân cận^[2].

Báo ảnh Dân tộc và Miền núi nói thêm: mỗi ống đàn gồm ống hơi và thanh cộng hưởng, gắn bó với nhau để có cao độ chuẩn; người Ê Đê dùng hai dùi bằng gỗ hoặc thanh tre để gõ^[3].

Âm sắc và cách trình diễn

Theo bài này, đàn t'rưng của người Ê Đê có âm sắc không trong, không vang to, vang xa như cồng chiêng, nhưng "dễ đi vào lòng người" vì gợi tiếng gió trên nương, tiếng suối chảy. Đàn thường được trình diễn trong nhà rông hoặc ngoài trời vào dịp lễ, tết truyền thống hay sinh hoạt cộng đồng^[3]. Nghệ nhân Y'Phúc Êban (Đắk Lắk) mô tả tiếng đàn là thánh thót, lắng dịu, dễ nghe^[5].

Từ làng lên sân khấu

Theo Báo Đắk Lắk (2025), suốt thời Pháp thuộc, đàn t'rưng chưa ra khỏi làng vì bị coi là nhạc cụ sơ khai. Người có công đưa nó đến khán giả cả nước và quốc tế là Nghệ sĩ Ưu tú Nay Pha (Nay Pharr). Ông tập kết ra Bắc năm 1954 và mang theo cây đàn; khi Đoàn văn công Tây Nguyên thành lập, ông đệm đàn t'rưng cho ca khúc "Ra đi" của nhạc sĩ Nhật Lai, và khán giả lần đầu được nghe nhạc cụ này. Cây đàn ông mang theo có 11 ống, ngũ cung; ông nâng lên 15 ống, rồi đưa t'rưng từ hòa tấu lên độc tấu. Năm 1959, nhạc công Nguyễn Văn Hiển, người Kinh đầu tiên và cũng là người Hà Nội đầu tiên chơi được t'rưng, đến học với ông. Bài báo viết đàn t'rưng xuất hiện trước khán giả Indonesia ngày 5/11/1960, sau đó đi nhiều nước xã hội chủ nghĩa, Bắc Âu và Mỹ Latinh^[1].

Cải tiến

Báo Gia Lai (2024) kể rằng Nghệ sĩ Nhân dân Đỗ Lộc nghiên cứu que gõ hai chiều để một lần gõ phát ra bốn nốt khác nhau thay vì hai, và cải tiến đàn từ một giàn ống nứa thành hai giàn với thang âm quốc tế, để chơi được mọi bản nhạc kể cả nhạc cổ điển phương Tây^[4]. Nay Pha cho biết Đỗ Lộc là người đầu tiên cải tiến đàn (năm 1977), còn ông làm việc này từ năm 1983^[1]. Các nhạc sĩ như Nguyễn Hữu Xuân đã viết riêng cho t'rưng những tác phẩm như "Tây Nguyên chào mặt trời" và "Mùa xuân Tây Nguyên"^[4]. Một nghệ nhân ở Đắk Lắk còn chế tác đàn t'rưng ba giàn gồm 46 ống nứa^[5].

Thách thức

Việc truyền nghề chế tác không dễ. Già Siu Chi cho biết đến năm 2017 ông mới truyền nghề cho một người thân, vì lớp trẻ không còn hứng thú và kiên nhẫn ngồi vót chỉnh âm từng ống^[2]. Báo Đắk Lắk (2025) cũng nhận xét học chơi t'rưng không khó nhưng chơi hay thì ít người, và người chơi nổi tiếng hiện nay thường không phải người Tây Nguyên^[1].