Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938

Bối cảnh: từ họ Dương đến Kiều Công Tiễn

Ngô Quyền sinh năm 898 ở Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội), trong một dòng họ hào trưởng có thế lực; một số tài liệu ghi năm 897^[1][2]. Ông theo Dương Đình Nghệ đánh quân Nam Hán, góp phần giải phóng thành Đại La năm 931, được Dương Đình Nghệ gả con gái và giao cai quản Ái Châu (Thanh Hóa)^[1][2]. Năm 937, Kiều Công Tiễn giết Dương Đình Nghệ để đoạt chức Tiết độ sứ^[1][2]. Bị các thủ lĩnh địa phương phản đối và rơi vào thế cô lập, Công Tiễn cầu cứu vua Nam Hán; Nam Hán Cao Tổ (Lưu Cung) sai con trai là Lưu Hoằng Tháo đem hai vạn quân theo đường thủy sang^[2]. Ngô Quyền đem quân từ Ái Châu ra Đại La, giết Kiều Công Tiễn trước khi quân Nam Hán kịp vào thành^[2][3].

Kế sách cọc ngầm và thủy triều

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Ngô Quyền nhận định Hoằng Tháo còn non dại, quân đi xa đã mỏi mệt, lại mất nội ứng vì Công Tiễn đã chết; ưu thế của địch là chiến thuyền, nên ông chủ trương đóng cọc lớn vạt nhọn, đầu bịt sắt, ngầm dưới lòng sông để thuyền địch theo nước triều lên lọt vào bãi cọc^[1]. Vùng cửa sông và hạ lưu Bạch Đằng được chọn làm chiến trường, quân thủy và quân bộ mai phục hai bên bờ^[1][2].

Diễn biến trận đánh

Theo bài của bảo tàng, cuối tháng 11 năm 938 thủy quân Nam Hán vượt biển tiến vào cửa sông Bạch Đằng; Đại Việt sử ký toàn thư chép sự kiện này vào "mùa đông tháng mười" âm lịch^[1]. Quân Ngô Quyền dùng thuyền nhẹ nhử địch đuổi theo vào trận địa cọc lúc nước triều lên; khi nước rút, bãi cọc nhô lên, các cánh quân hai bờ đồng loạt đánh ra, nhiều thuyền địch đâm vào cọc, mắc cạn hoặc vỡ^[1]. Một bài khác của bảo tàng nêu Dương Tam Kha chỉ huy bên tả ngạn, Ngô Xương Ngập và Đỗ Cảnh Thạc chỉ huy bên hữu ngạn^[2]. Hoằng Tháo tử trận cùng quá nửa quân sĩ; Lưu Cung đang đem quân tiếp ứng nghe tin thất trận thì rút về^[1][2].

Xưng vương năm 939

Mùa xuân năm 939, Ngô Quyền bỏ chức Tiết độ sứ, xưng vương và đóng đô ở Cổ Loa, kinh đô cũ của Âu Lạc, ngầm nối tiếp truyền thống của các vua Hùng và vua Thục; ông dựng triều đình riêng, "đặt trăm quan, chế định triều nghi phẩm phục"^[2]. Hà Nội Mới thuật lại hội thảo năm 2019 do Hội Khoa học lịch sử Việt Nam và Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long – Hà Nội tổ chức, cũng nhấn mạnh việc ông xưng vương, định đô ở Cổ Loa ngay sau chiến thắng^[3]. Ngô Quyền ở ngôi sáu năm (939–944)^[2] và mất năm 944^[1].

Đánh giá

Các nguồn đã đọc đánh giá chiến thắng Bạch Đằng 938 là một bước ngoặt: Bảo tàng Lịch sử quốc gia viết rằng nó kết thúc hơn một nghìn năm đô hộ của phong kiến phương Bắc và mở ra thời kỳ quốc gia độc lập^[1]. Giáo sư Lưu Trần Tiêu nhận xét đây là đỉnh cao nghệ thuật quân sự trên sông, về sau gợi cảm hứng cho các trận thủy chiến của Lê Hoàn và Trần Hưng Đạo^[3]. Sử gia Lê Văn Hưu từng viết rằng Ngô Quyền "mưu giỏi mà đánh cũng giỏi"^[2], còn Phan Bội Châu tôn ông là "Vị Tổ Trung hưng đời thứ nhất"^[2].