Tiền Thái Bình hưng bảo thời Đinh

Đồng tiền riêng của nhà nước độc lập

Theo bài của Lê Đình Phụng đăng lại trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia, ở triều đại độc lập đầu tiên của Ngô Quyền người ta chưa tìm thấy đồng tiền riêng của Việt Nam. Đến thời Đinh Tiên Hoàng, sau khi dẹp loạn các sứ quân, thống nhất lãnh thổ và xây dựng chính quyền tập quyền, nhà vua cho phát hành đồng tiền riêng của triều đại mình là Thái Bình hưng bảo, và bài viết gọi đây là đồng tiền đầu tiên của Việt Nam^[2]. TS Phạm Quốc Quân cũng viết rằng sau khi lập nước Đại Cồ Việt hai năm, vào năm Canh Ngọ (970) Đinh Tiên Hoàng cho đúc tiền này để khẳng định chủ quyền quốc gia^[3].

Đặc điểm hiện vật

Tiền bằng đồng, khá mỏng, hình tròn, đường kính khoảng 2,2–2,35 cm, ngoài có riềm tròn rộng, phẳng; giữa là lỗ vuông, bốn chữ viết nổi đối xứng quanh lỗ vuông^[2]. Bài của Lê Đình Phụng cho rằng hình dáng "trời tròn, đất vuông" biểu hiện tư duy về vũ trụ có từ thời dựng nước^[2]. Theo ghi chú của Phạm Quốc Quân năm 2008, có hai loại tiền Thái Bình hưng bảo: loại lưng trơn và loại mặt lưng có chữ "Đinh", trong đó chữ "Đinh" có bốn kiểu khác nhau về vị trí và tự dạng; tác giả nhận xét loại hình khá đơn điệu và số lượng cũng không nhiều^[1]. Lê Đình Phụng cho biết tiền tìm thấy chưa nhiều, chủ yếu ở Hoa Lư và đồng bằng Bắc Bộ^[2].

Từ tiền thời Đinh đến tiền thời Tiền Lê

Cũng theo bài của Lê Đình Phụng, năm 984 Lê Hoàn cho lập xưởng đúc tiền Thiên Phúc trấn bảo, kế thừa hình dáng và kích thước tiền thời Đinh, mặt sau có chữ "Lê"; tiền này về sau được tìm thấy ở cố đô Hoa Lư, thành Thăng Long và thương cảng Vân Đồn. Bài viết cũng cho biết tiền Trung Quốc vẫn được dùng song song như "ngoại tệ", nhất là ở các thương cảng biên viễn^[2].

Chữ "Thái" hay chữ "Đại"?

Trong ghi chú năm 2008, Phạm Quốc Quân nêu một ý kiến khác với cách đọc phổ biến. Theo ông, qua hàng trăm đồng tiền đã xem, không đồng nào có tự dạng cho phép đọc là chữ "Thái"; theo ông, chữ trên tiền là chữ "Đại", tức "Đại Bình hưng bảo". Ông cho rằng các cách giải thích như khuôn đúc bị khuyết nét hay chữ "Thái" là chữ húy phải kiêng đều chưa đủ sức thuyết phục. Ông cho rằng cách đọc "Thái" có lẽ xuất phát từ biên niên (Đinh Bộ Lĩnh xưng Đại Thắng Minh hoàng đế, đặt niên hiệu Thái Bình năm 970) và từ sách Tiền chí của Hồng Tuân (Nam Tống, Trung Quốc) cũng ghi tên Thái Bình hưng bảo. Để ủng hộ cách đọc "Đại", ông nêu thêm chữ "Đại" xuất hiện trên nhiều loại tiền cổ khác của Việt Nam, trên gạch "Đại Việt Quốc Quân Thành Chuyên" khai quật ở Hoa Lư, và việc học giả J. Bernard đã đọc là "Đại Bình hưng bảo" từ năm 1963^[1]. Đây là ý kiến của một tác giả, chưa phải kết luận chung; bài của Lê Đình Phụng và các tài liệu khác của bảo tàng vẫn dùng tên Thái Bình hưng bảo^[2][3].

Niên đại

Các nguồn nêu mốc thời gian không hoàn toàn giống nhau: năm 970 theo bài của Phạm Quốc Quân (2020) và ghi chú năm 2008 (năm đặt niên hiệu Thái Bình)^[1][3], trong khi chú thích hình ảnh ở hai bài của Phạm Quốc Quân ghi khoảng 970–980 và 968–979^[1][3]. Vì vậy bài này chỉ nêu mốc "khoảng năm 970 trở đi, dưới thời Đinh".