Giải âm: dịch Nôm kinh điển Nho gia

Giải âm là gì

"Giải âm" (解音) chỉ các bản dịch văn bản chữ Hán sang chữ Nôm, từ những chú giải ngắn cho từng từ, từng cụm từ đến bản dịch toàn văn dành cho người đọc Việt. Chữ "âm" là cách nói tắt của "quốc âm", tức tiếng Việt. Các thuật ngữ gần nghĩa gồm diễn âm, ước giải, giải nghĩa, diễn nghĩa, thích nghĩa; trong đó "giải âm" thiên về giữ trật tự câu gốc rồi chú nghĩa từng chữ^[5]. Đỗ Thị Bích Tuyển và Vũ Việt Bằng (Viện Nghiên cứu Hán Nôm) gọi chung các hình thức luận giải, diễn dịch kinh điển bằng chữ Nôm là "dịch Nôm kinh điển", nhằm phục vụ giảng dạy và thi cử^[1].

Từ thời Hồ đến thế kỷ XIX

Theo hai tác giả trên, hoạt động dịch Nôm kinh điển Nho gia kéo dài từ thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XX. Đại Việt sử ký toàn thư ghi năm 1395 Hồ Quý Ly biên chép thiên Vô dật trong Kinh Thư và dịch ra "quốc ngữ" để dạy vua, năm 1396 làm sách Quốc ngữ Thi nghĩa, sai nữ sư dạy hậu phi và cung nhân học. Cả hai văn bản này nay đều thất truyền^[1][5]. Đến thời Nguyễn, nhiều sách vẫn được dịch, ví dụ bản giải âm Thượng dụ huấn điều (1834) hay Chu dịch quốc âm ca quyết (1815)^[5].

Lời tựa Chu dịch quốc âm ca quyết (1815) có nhận xét rằng ở nước Việt, việc học giống Trung Hoa mà âm đọc khác, nên các nho sĩ cao tuổi thường diễn ra quốc âm để người mới học dễ dùng, như quyển Thi kinh giải nghĩa đã lưu hành rộng rãi^[5]. Nghiên cứu của Bùi Bá Quân về Tứ thư ước giải cũng dẫn lời tựa nói rằng tiếng nước ta lại khác Trung Quốc nên việc dạy thêm khó, vì vậy các bậc sư nho đời trước mới diễn thành "âm phương thổ"^[2].

Thi kinh giải âm và Tứ thư ước giải

Ảnh minh họa là trang bìa Thi kinh giải âm (詩經解音), ghi niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 10, năm Giáp Ngọ (1714) và nhà in Kế Thiện đường. Theo Nguyễn Quang Hồng, Thi kinh giải âm dịch Nôm trực tiếp từng câu toàn bộ hơn 300 bài thơ trong Kinh Thi^[4].

Tứ thư ước giải là bộ sách khác. Bùi Bá Quân cho biết tập Luận ngữ giải quốc âm nghĩa tăng bổ đại toàn bị chỉ (gọi tắt là Luận ngữ ước giải) hiện chỉ còn một bản in trùng san năm Minh Mệnh thứ 20 (1839) lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, thiếu nhiều thiên: còn sáu thiên trong hai mươi thiên của sách Luận ngữ. Sách trình bày lần lượt tên quyển, tên thiên, lời dẫn, chính văn từng chương, phần dịch Nôm và bình giải. Sách ghi người hiệu đính là Lê Quý Đôn; căn cứ cách viết một số chữ Nôm cổ, tác giả cho rằng sách được biên soạn và khắc in vào thời Lê, trước năm 1784, năm Lê Quý Đôn mất^[2]. Một bài trên Tạp chí Khoa học Đại học Thăng Long (2025) cũng nêu tác phẩm do Lê Quý Đôn hiệu đính và chỉ còn sáu thiên cuối, rồi khảo sát ảnh hưởng của bộ Tứ thư chương cú tập chú đối với việc biên soạn sách này^[3].

Dịch Nôm trong giáo dục và triều đình

Dưới thời Tây Sơn, Đỗ Thị Bích Tuyển và Vũ Việt Bằng dẫn một bản chiếu ghi rằng Viện Sùng Chính đã dịch xong sách Tiểu học và Tứ thư, cộng 32 tập, và được giao tiếp tục diễn ra quốc âm Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Dịch; chiếu đề ngày mùng 1 tháng 6 năm Quang Trung thứ 5 (1792)^[1]. Sang thời Nguyễn, các hệ sách "tiết yếu" gắn với dòng họ Bùi (Bùi Huy Bích) được diễn nghĩa bằng văn xuôi chữ Nôm và dùng như sách giáo khoa cho sĩ tử; bài tựa Ngũ kinh tiết yếu diễn nghĩa in năm Minh Mệnh thứ 18 (1837) định nghĩa "tiết yếu" là cái học của khoa cử^[1].

Với Phạm Văn Khoái, theo lời hai tác giả trên dẫn lại, dùng chữ Nôm để diễn dịch kinh điển là cách vượt rào cản tiếp nhận: Việt hóa âm đọc chữ Hán và dùng tiếng Nôm để giảng nghĩa, một tiến trình gắn với việc xác lập nền tự chủ và hoàn thiện thiết chế nhà nước^[1]. Nguyễn Quang Hồng nêu thêm hai cách làm: tóm ý rồi chuyển thành thơ lục bát, như Luận ngữ thích nghĩa ca, hoặc dịch từng câu sang Nôm, như Thi kinh giải âm. Ông cũng kể các sách tra như Tam thiên tự giải âm của Ngô Thì Sĩ dùng Nôm giải nghĩa chữ Hán, để người đọc học được cả hai thứ chữ^[4].