Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long, 1811–1815)

Bộ luật của triều Nguyễn

Hoàng Việt luật lệ, thường gọi là Luật Gia Long (còn có tên Nguyễn triều hình luật hay Hoàng triều luật lệ), là bộ luật chính thức của nhà Nguyễn. Một bài trên Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử gọi đây là bộ luật cuối cùng của chế độ quân chủ ở Việt Nam và nhấn mạnh sức ảnh hưởng lâu dài của nó^[1]. Bộ luật được áp dụng trong suốt triều Nguyễn; theo Wikipedia tiếng Việt, nó còn được dùng tiếp ở Trung Kỳ dưới thời Pháp thuộc^[5].

Người soạn và mốc thời gian

Sau khi lên ngôi, Gia Long sai Nguyễn Văn Thành, Vũ Trinh và Trần Hựu soạn luật. Nguyễn Văn Thành là Tổng tài, tức người chỉ đạo, còn hai quan văn Vũ Trinh và Trần Hựu trực tiếp biên soạn^[3]. Các nguồn không thống nhất về mốc hoàn thành. Tạp chí Tòa án nhân dân cho biết việc soạn bắt đầu từ năm 1811, xong năm 1812 và ban hành năm 1815^[1]; bài trên Vietnam Law Magazine cũng ghi biên soạn trong hai năm 1811–1812 rồi ban hành năm 1815^[4]. Bài của Báo Pháp luật Việt Nam dẫn Quốc sử di biên để ghi mốc tháng 6 năm 1812, rồi cho biết bộ luật in xong năm 1815 và Gia Long đích thân viết lời tựa; ở đoạn sau, cũng bài này lại nói luật "công bố" vào tháng 2 năm 1816^[2]. Tạp chí Luật sư Việt Nam và Wikipedia tiếng Việt thì chọn năm 1813^[3][5]. Bài này chỉ nêu các mốc, không chọn một mốc.

Kết cấu

Bộ luật gồm 22 quyển, 398 điều, kèm 30 điều "tỷ dẫn" để so sánh khi gặp việc luật không quy định^[1][3]. Các điều chia theo sáu bộ: danh lệ 45 điều, lại luật 27, hộ luật 66, lễ luật 26, binh luật 58, hình luật 166 và công luật 10^[2][4]. Phần danh lệ đặt các nguyên tắc chung như ngũ hình, thập ác và bát nghị^[4]. Một điều luật thường gồm tên tội, nội dung điều luật, lời giải thích, điều lệ và có thể có thêm tập chú^[3]. Theo bài trên Vietnam Law Magazine, Gia Long dặn không sửa luật, nên các nhà làm luật đời sau chỉ bổ sung thêm điều lệ để giải thích từng điều^[4]. Dưới thời Minh Mạng, bộ luật được thêm các quy định về xử phạt quan lại sai phạm, tham nhũng và nhận hối lộ^[1].

Nét nhân đạo và nét hà khắc

Hình luật chiếm 166 trong 398 điều, và có tác giả coi đây là dấu hiệu nhà Nguyễn đề cao hình phạt để bảo vệ vương quyền^[1]. Cùng bài này nhận xét luật Gia Long khắc nghiệt hơn luật Hồng Đức nhưng nội dung và cách áp dụng rõ ràng hơn^[1]. Mặt khác, các bài viết đều nêu những quy định giảm nhẹ. Hình phạt lăng trì và tru di tam tộc của luật nhà Thanh không còn trong bộ luật^[3]. Người già từ 70 tuổi, trẻ em từ 15 tuổi trở xuống và người tàn phế phạm tội từ mức lưu trở xuống được nộp tiền chuộc; người từ 90 tuổi hoặc trẻ từ 7 tuổi trở xuống, dù phạm tội chết, cũng không chịu hình phạt^[3]. Các phiên xét xử thường mở vào đầu mùa thu (thu thẩm), trừ những tội như mưu phản hay đại nghịch^[3]. Bài về Vũ Trinh cũng trích điều luật xử quan lại ăn hối lộ theo từng mức tiền, mức cao nhất là treo cổ^[3].

Các ý kiến khác nhau về nguồn gốc

Nguồn gốc nội dung là điểm được bàn nhiều nhất. Tạp chí Tòa án nhân dân viết bộ luật dựa chủ yếu trên Đại Thanh luật lệ và luật Hồng Đức, trong đó 397 điều giống luật nhà Thanh và chỉ một điều lấy từ luật Hồng Đức, nhưng đã được điều chỉnh cho hợp hoàn cảnh nhà Nguyễn^[1]. Wikipedia tiếng Việt đi xa hơn, cho rằng nội dung gần như sao chép Đại Thanh luật lệ, chỉ có hai điều rút từ Quốc triều hình luật, và dẫn học giả Vũ Văn Mẫu ví bộ luật như "bộ áo Tàu may cho một người dân Việt"^[5]. Ngược lại, Tạp chí Luật sư Việt Nam dẫn luận án của Nguyễn Thị Thu Thủy tại Đại học Vũ Hán rằng luật không sao chép "nguyên xi, mù quáng" mà đã chỉnh sửa cho hợp thực tiễn Việt Nam, đồng thời kế thừa một số giá trị nhân đạo của luật Hồng Đức^[3]. Báo Pháp luật Việt Nam thì dẫn hai nhận xét phê phán: C. B. Maybon cho rằng luật ít chú ý phong tục tập quán Việt Nam, còn sách Việt sử tân biên coi luật là công cụ của một chính sách chuyên chế^[2]. Những con số "397 điều" và "hai điều" chưa được các nguồn nói rõ cách đối chiếu.

Người soạn luật và một vụ án

Báo Pháp luật Việt Nam kể rằng ngay sau khi luật được công bố, Vũ Trinh, người góp công soạn luật, bị bắt giam trong vụ liên quan Nguyễn Văn Thuyên, con trai Tổng tài Nguyễn Văn Thành; bài viết dẫn Đại Nam thực lục và Đại Nam liệt truyện để kể vụ án và nhận xét rằng "quan lập pháp" cũng vướng án^[2]. Bài này chỉ nêu lại, không đánh giá đúng sai của vụ án.