Minh Mạng và cuộc cải cách hành chính 1831–1832

Trước cải cách: trấn và hai "thành"

Theo bài của Minh Châu trên Znews, trong khoảng ba mươi năm đầu của nhà Nguyễn (thời Gia Long và mười năm đầu Minh Mạng), nước ta chia thành các trấn, dưới trấn là phủ, huyện và xã. Trên các trấn có hai đơn vị lớn: Bắc thành, do Tổng trấn cai quản 11 trấn Bắc Kỳ, và Gia Định thành, do Tổng trấn cai quản 5 trấn Nam Kỳ^[3]. Bài này nhận xét quyền của Tổng trấn lớn "gần như Phó vương", làm nảy sinh xu hướng phân quyền; năm 1820 Minh Mạng đã tính xóa chức này nhưng phải đợi khoảng mười năm mới thực hiện được^[3]. Đây là cách giải thích của tác giả bài báo.

Hai đợt cải cách 1831–1832

Theo Đại Nam thực lục, như Znews dẫn lại, đợt đầu năm Tân Mão (1831) bãi tổ chức hành chính ở Bắc thành và chia các trấn từ Quảng Trị trở ra Bắc thành 18 tỉnh; đợt hai năm Nhâm Thìn (1832) bãi Gia Định thành, chia các trấn và doanh từ Quảng Nam trở vào thành 12 tỉnh^[3]. Cộng với phủ Thừa Thiên (kinh đô, tương đương một tỉnh), cả nước có 30 tỉnh và một phủ^[1][3]. Các nguồn phân loại tỉnh hơi khác nhau: Nhâm Thúy Lan ghi 11 tỉnh lớn, 11 vừa, 8 nhỏ; Znews ghi 10 tỉnh mỗi loại^[1][3]. Bài của Nhâm Thúy Lan viết nhầm năm cải cách thành "1931–1932", rõ ràng là lỗi đánh máy^[1]. Năm 1834, theo Znews, cả nước còn được chia thành ba kỳ Bắc, Trung, Nam; có nơi ghép hai hoặc ba tỉnh thành một "hạt" do một Tổng đốc coi^[3].

Bộ máy ở tỉnh

Đứng đầu tỉnh lớn là Tổng đốc, thường chọn từ hàng Thượng thư hoặc Đô thống, hàm chánh nhị phẩm; tỉnh nhỏ và vừa do Tuần phủ đứng đầu, chọn từ hàng Tham tri hoặc Thị lang. Mỗi tỉnh có Bố chánh sứ lo thuế khóa, đinh điền; Án sát sứ lo hình án; và Lãnh binh lo quân sự^[1][3]. Theo Đại Nam hội điển mà Nhâm Thúy Lan dẫn, trong 30 tỉnh có 15 tỉnh đặt Tổng đốc hoặc Tuần phủ kiêm quản, 15 tỉnh còn lại chỉ có Lãnh binh hội cùng Bố chánh, Án sát^[1]. Cùng bài ghi một tỉnh lớn có khoảng 120 quan lại, tỉnh vừa khoảng 80, tỉnh nhỏ 40–60, tổng cộng cả nước khoảng hơn 2.000 người cấp tỉnh; con số này lấy lại từ các công trình khác nên chỉ mang tính ước chừng^[1]. Ở trung ương, theo Wikipedia tiếng Việt, Văn thư phòng đổi thành Nội các năm 1829 và Cơ mật viện được đặt năm 1830^[5].

Dấu ấn ở địa phương: trường hợp Hà Nội

Nguyễn Thị Việt Thanh, trên Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, cho biết sau năm 1831 tên "Hà Nội" lần đầu xuất hiện là tên một tỉnh, gồm bốn phủ và 15 huyện giữa sông Hồng và sông Đáy. Số đơn vị hành chính cơ sở của hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận giảm từ 249 xuống 156, đồng thời các tên gọi nôm na được thay bằng mĩ tự Hán Việt; tám tổng của huyện Thọ Xương đều đổi tên^[4]. Bài này liên hệ việc đó với chủ trương từ năm 1824 của Minh Mạng là đổi những tên Nôm và mặt chữ "không nhã"^[4].

Đánh giá

Các nghiên cứu gần đây có xu hướng nhìn tích cực. Bùi Gia Khánh, trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử năm 2025, cho rằng sau mười năm sửa đổi bộ máy trung ương, cuộc cải cách ở địa phương đã hoàn thiện tổ chức nhà nước triều Nguyễn và đưa triều đại đến giai đoạn thịnh trị nhất; ông tìm hiểu quyền lực của chức Tổng đốc để làm rõ tính chất của bộ máy này^[2]. Nhâm Thúy Lan nhận xét tổ chức cấp tỉnh sau cải cách "hợp lý về địa lý – nhân văn" (theo Nguyễn Minh Tường), gọn nhẹ nhưng tập trung quyền lực, và rút ra bài học cho việc sắp xếp lại 34 tỉnh, thành sau năm 2025; đây là cách đọc từ nhu cầu hiện nay, không phải bàn riêng về thời Minh Mạng^[1].

Các nhận định xưa và nay về cả triều Minh Mạng thì nhiều chiều. Quốc triều chính biên toát yếu, theo Wikipedia, ca ngợi nhà vua hết lời. Trần Trọng Kim cho rằng ông thông minh, quả cảm, làm được nhiều việc, nhưng quá nghiêm khắc, cố giữ theo cổ, bế quan với ngoại quốc, và ông chuyên chế nên phải gánh một phần trách nhiệm lớn. Ngô Tất Tố nói thời này tuy thống nhất nhưng "kỳ thực vẫn là thời kỳ nội loạn". Văn Tạo cho rằng chính sách thủ cựu khiến nhà Nguyễn không tiếp thu được khoa học kỹ thuật phương Tây. Wikipedia cũng nêu rằng Minh Mạng không có cải cách kinh tế và trong khoảng hai mươi năm trị vì đã có tới 234 cuộc nổi dậy, trong đó có cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi ở miền Nam^[5]. Nguồn này không nối trực tiếp các cuộc nổi dậy với cải cách hành chính, và bài này cũng không đưa ra mối quan hệ nhân quả nào.