Giao thừa (đêm Trừ tịch)

Giao thừa là gì

Giao thừa là thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới theo lịch âm. Theo VietnamPlus, nghi lễ cúng giao thừa, còn gọi là lễ Trừ tịch, thường được cử hành khoảng từ 23 giờ đêm 30 tháng Chạp đến 1 giờ sáng mùng 1; năm tháng thiếu không có ngày 30 thì đêm giao thừa rơi vào đêm 29 tháng Chạp^[1]. Nguồn này giải thích đây là lúc trời đất giao hòa, người ta tiễn năm cũ, đón năm mới, đồng thời tưởng nhớ cha ông và mời tổ tiên về ăn Tết^[1]. Vì có ngày cuối tháng Chạp là ngày 29 hoặc 30, dữ liệu ngày của mục này được ghi bằng ngày cuối tháng chứ không phải một số cố định.

Tiễn thần cũ, đón thần mới

Thanh Niên dẫn học giả Nhất Thanh trong "Đất lề quê thói": người Việt xưa tin mỗi năm có một vị Hành khiển coi việc nhân gian, có phán quan phụ tá, và lễ Trừ tịch là dịp tiễn, đón các vị này, đồng thời cầu cúng Thành hoàng và Thổ địa^[2]. Theo cách lý giải của TS Hồ Văn Tường trên Tuổi Trẻ, đúng giờ Tý ba vị thần cai quản năm cũ là Hành khiển, Phán quan, Hành binh về trời, còn ba vị thần mới hạ giới nhận nhiệm vụ; từ "giao thừa" cũng bắt nguồn từ sự bàn giao đó^[3]. Đây là quan niệm dân gian được các nhà nghiên cứu và báo chí nêu lại, không phải sự kiện có thể kiểm chứng.

Mâm cúng trong nhà và ngoài trời

Thanh Niên cho biết nhiều gia đình bày cả mâm cúng trong nhà và mâm cúng ngoài trời; mâm ngoài trời tạ ơn trời đất và các vị thần, mâm trong nhà thể hiện lòng thành với ông bà tổ tiên^[2]. TS Hồ Văn Tường cho rằng cúng ngoài sân vì đây là nghi thức đón các vị thần từ trời xuống, bàn cúng nên quay về hướng nam để đón Hỷ thần hoặc hướng tây để đón Tài thần^[3]. Cùng nguồn nêu mâm cúng không thể thiếu nhang đèn, hoa, trái cây, rượu và trà; hai cây đèn tượng trưng cho mặt trời, mặt trăng, nhang tượng trưng cho các vì sao^[3]. Một nén nhang và năm lạy được giải thích là "nhất bái sinh, nhị bái tử, tam bái Phật, tứ bái thần, ngũ bái quân"^[3]. Thanh Niên cũng lưu ý, theo Nhất Thanh, thời xưa lễ Trừ tịch thường do thôn xã tổ chức ở sân đình, văn chỉ, còn tư gia không làm riêng; vì vậy tục cúng ở từng nhà ngày nay có thể đã thay đổi theo thời gian^[2].

Lễ vật theo vùng

TS Dương Hoàng Lộc, được Thanh Niên dẫn, cho biết mâm cúng giao thừa miền Nam thường có bánh tét, mứt gừng, dưa hấu, thịt kho tàu, canh khổ qua; miền Bắc thường có bánh chưng, bánh kẹo ngày Tết, mâm ngũ quả, chả giò, nem rán, canh và gà luộc^[2]. Ông cũng nêu một số ý nghĩa biểu tượng như thịt kho tàu hình vuông tròn tượng trưng âm dương, canh khổ qua là "khổ đã qua", bánh tét hàm ý dư dả; còn một số tài liệu cho rằng gà luộc thể hiện mong ước mưa thuận gió hòa của cư dân nông nghiệp^[2]. Những cách giải thích này mang tính dân gian; nhiều gia đình cúng theo món sẵn có^[2].

Sau giao thừa và các lưu ý

VietnamPlus cho biết sau lễ cúng giao thừa nhiều gia đình xuất hành, chọn hướng và giờ cho là may mắn, và có tục mua muối đầu năm^[1]. Tuổi Trẻ ghi từ sáng 28 hoặc 29 tháng Chạp gia chủ thường đã rước ông bà về ăn Tết, nên đêm giao thừa dâng mâm lễ đầu năm để thông báo giờ khắc sang năm mới^[3].

Các nguồn dùng ở đây đều là báo chí; các chi tiết về giờ giấc, hướng bày mâm, số lạy và việc cúng ngoài sân khác nhau theo vùng và theo từng người giải thích, nên người đọc nên xem đây là tập hợp các cách hiểu chứ không phải quy tắc duy nhất. Bài không bàn các tranh luận hiện đại về "ngày giờ tốt" cúng giao thừa.