Tết Đoan ngọ

Tên gọi và nguồn gốc

Tết Đoan ngọ diễn ra vào mùng 5 tháng 5 âm lịch, còn gọi là Tết Đoan dương hoặc Tết giết sâu bọ^[1]. Theo cách giải thích dân gian, "đoan" là bắt đầu, "ngọ" là khoảng giờ từ 11 đến 13 giờ, lúc mặt trời lên cao nhất, nên nhiều nhà dâng hương cúng tổ tiên và thần linh vào giờ Ngọ^[1][2]. Người Việt cũng gọi đây là "Tết giữa năm" hay "Tết nửa năm", trùng với lúc kết thúc vụ chiêm và chuẩn bị bước vào vụ mùa mới^[2].

VietnamPlus giải thích tên "Tết diệt sâu bọ" bằng thời tiết: ngày 5 tháng 5 âm lịch ở nước ta rơi vào lúc nắng nóng, sâu bọ phát triển nhiều, mà người xưa làm lúa nước và trồng cây ăn trái lâu đời nên cho rằng diệt sâu bọ sẽ giúp mùa màng tươi tốt^[1]. Điển tích được kể lại là một ông lão tên Đôi Truân dặn dân lập đàn cúng bánh tro và trái cây vào ngày này để trừ sâu bọ; dân làm theo và sâu bệnh dần biến mất, từ đó giữ lệ cúng hằng năm^[1][2]. Báo Văn hóa nhận xét khác với Trung Quốc, nơi Đoan ngọ gắn với câu chuyện về Khuất Nguyên, người Việt lưu truyền điển tích riêng^[2].

Thời gian

Ngày chính là mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm, ngày dương lịch thay đổi theo từng năm^[1][2].

Phong tục

Phong tục phổ biến nhất là "diệt sâu bọ" vào sáng sớm, khi bụng còn đói. Người ta ăn cơm rượu nếp hoặc rượu nếp cẩm, các loại hoa quả có vị chua, chát như mận, vải, đào, dưa hấu, và bánh tro (bánh gio ở miền Bắc, bánh ú ở miền Nam). Theo quan niệm dân gian, các món này giúp "diệt trừ" sâu bọ, tức bệnh tật trong cơ thể; người xưa còn tin rằng đúng ngày mùng 5/5 các ký sinh ngoi lên nên ăn món chua, chát để loại chúng ra^[1].

Mâm cúng gia tiên thường có hương, hoa, nước sạch, cơm rượu nếp, hoa quả mùa hè, bánh tro hoặc bánh ú, xôi, chè, dâng vào giờ Ngọ^[1]. Nhiều nơi còn hái lá thuốc vào giờ Ngọ như kinh giới, tía tô, ngải cứu, lá bưởi, phơi khô hoặc đun nước tắm, xông; ở vùng nông thôn có tục "khảo cây", gõ nhẹ vào gốc cây ăn quả ít trái hoặc bị sâu bệnh và "hỏi" xem cây có muốn ra quả không, với mong muốn cây sai quả, mùa màng bội thu^[1].

Khác biệt vùng miền

Theo Báo Văn hóa, mâm cúng khác nhau theo vùng. Miền Bắc nhớ đến cơm rượu nếp cái hoa vàng, bánh gio ăn với mật mía, mận và vải. Miền Trung có thịt vịt, chè kê, và cơm rượu thường được ép thành khối vuông. Miền Nam có bánh ú Bá Trạng hình chóp và chè trôi nước^[2].

Giá trị

Ngoài ý nghĩa trừ sâu bọ, bệnh tật lúc giao mùa, Đoan ngọ là dịp con cháu thể hiện lòng hiếu thảo, biết ơn tổ tiên và quây quần chuẩn bị mâm cúng^[1][2]. Theo Báo Văn hóa, qua nhiều thế hệ phong tục này không chỉ mang yếu tố tâm linh mà còn là cơ hội để các thành viên gia đình sum họp và giữ gìn giá trị truyền thống^[2].