Tết Nguyên tiêu (Rằm tháng Giêng)

Tên gọi và nguồn gốc

Rằm tháng Giêng, hay Tết Nguyên tiêu, là đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới âm lịch. "Nguyên" nghĩa là thứ nhất, "tiêu" nghĩa là đêm; ngày này còn được gọi là Tết Thượng nguyên^[2][3]. VietnamPlus cho biết dịp lễ được tính từ giữa đêm 14 đến hết ngày 15 tháng Giêng âm lịch^[2]. Báo Nhân Dân, khi nhắc tám tết có cúng lễ của người Việt gồm Nguyên đán, Thượng nguyên, Hàn thực, Đoan ngọ, Trung nguyên, Trung thu, Thường tân và Đông chí, đã xếp Thượng nguyên vào hệ thống đó^[4].

Về nguồn gốc, nhà nghiên cứu văn hóa Hoàng Tiến Thắng, được báo Hànộimới trích, cho rằng Tết Nguyên tiêu có gốc ở Trung Quốc rồi lan sang nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam, và người Việt đã tiếp nhận, biến đổi theo cách riêng^[3]. Ở Việt Nam, ngày này giao thoa với Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa^[1][3]. Theo Thượng tọa Thích Nhật Từ, trong truyền thống Phật giáo, đặc biệt ở các nước Phật giáo Nam truyền, Rằm tháng Giêng là ngày Đại hội Thánh Tăng, nhắc nhở việc nhập thế phụng sự nhân sinh^[1]. Trong Đạo giáo, lễ cúng ngày này được gọi là lễ Thượng nguyên, và VietnamPlus ghi rằng các triều đại xưa tổ chức lễ Thượng nguyên rất long trọng, hoàng đế trực tiếp làm chủ lễ^[2].

Thời gian

Lễ diễn ra ngày 15 tháng Giêng âm lịch, ngày dương lịch thay đổi theo từng năm. Theo Báo Nhân Dân, sau mùng 7 Tết mọi người quay lại công việc, đến mùng 10 coi như hết Tết, rồi đến Rằm tháng Giêng lại có không khí lễ hội như những ngày Tết^[1].

Nghi lễ và phong tục

Vào ngày này nhiều người sắp lễ đến chùa, đền, phủ, miếu để cầu bình an, may mắn, đồng thời cúng gia tiên tại nhà, có thể bằng mâm cỗ chay hoặc mặn^[1][3]. Theo VietnamPlus, lễ tại gia thường cúng vào giờ Ngọ (11 đến 13 giờ) ngày 15; ngày nay có gia đình làm lễ sớm một hai ngày, điều quan trọng là lòng thành^[2]. Nhiều chùa tổ chức lễ cầu an đúng ngày này, người dân đi lễ chùa, cúng dường, phóng sinh và làm việc thiện^[2]. Tục dâng sao giải hạn cũng thường được làm ở chùa, đền; VietnamPlus ghi chú tục này không phải văn hóa Phật giáo mà là sự hòa hợp của tam giáo từ thời Lý - Trần^[2].

Câu "Lễ Phật quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng" (hay "Cúng quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng") thể hiện tầm quan trọng của dịp này trong tâm thức người Việt^[2][3]. Tiến sĩ Nguyễn Viết Chức được báo Hànộimới trích nhấn mạnh cỗ cúng cầu kỳ hay đơn giản tùy gia đình, quan trọng là sự thành tâm^[3].

Giá trị và bảo tồn

Theo Hoàng Tiến Thắng, giá trị nổi bật của lễ Rằm tháng Giêng sau quá trình Việt hóa là một nếp văn hóa tâm linh hướng về sự thiện lành, đồng thời gắn kết các thành viên trong gia đình trước bàn thờ gia tiên, nhớ công đức cha mẹ và cội nguồn^[3]. Báo Nhân Dân cho rằng sự tiếp biến giữa Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa là một nét đặc sắc của ngày này^[1].