Đạo Bàlamôn của người Chăm (Chăm Ahiér) ở Ninh Thuận và Bình Thuận

Vị trí trong cộng đồng Chăm

Theo cách phân loại của nhà nghiên cứu Sakaya mà Vũ Thị Thu Hà và Đổng Thành Danh sử dụng, người Chăm ở miền Trung được chia thành bốn nhóm theo tín ngưỡng, tôn giáo: Chăm Jat giữ tín ngưỡng bản địa, Chăm Ahiér (thường gọi là Chăm Bàlamôn) chịu ảnh hưởng Hindu giáo, Chăm Awal (Chăm Bàni) chịu ảnh hưởng Islam và Chăm Islam theo dòng Sunni^[1]. Đạo Bàlamôn của người Chăm hiện chỉ có ở Ninh Thuận và Bình Thuận^[2]. Theo số liệu trong bài của Đổng Văn Dinh (2021), riêng Ninh Thuận có 48.271 tín đồ ở 15 làng, 88 chức sắc, 113 chức việc và 20 cơ sở thờ tự^[2]. Số liệu các năm và các nguồn khác có thể không trùng nhau.

Nguồn gốc và tính bản địa hóa

Các tác giả cho rằng đạo Bàlamôn theo văn hóa Ấn Độ vào vương quốc Champa từ những thế kỷ đầu Công nguyên; bia Võ Cạnh ở Khánh Hòa, khắc chữ Phạn và được đoán định niên đại cuối thế kỷ II, đầu thế kỷ III, thường được dẫn làm bằng chứng^[2]. Tuy vậy, Vũ Thị Thu Hà và Đổng Thành Danh nhấn mạnh rằng sau khi vào Champa, tôn giáo này được bản địa hóa thành một dạng tôn giáo dân tộc khác xa nguyên bản, và hiện còn pha tín ngưỡng dân gian, thuyết vạn vật hữu linh, tục thờ vật tổ cùng một số yếu tố Islam^[1].

Niềm tin và đối tượng thờ

Thế giới quan của người Chăm Bàlamôn là đa thần. Các truyền thuyết sáng thế kể về trời, đất, thần cha, thần mẹ cùng nhiều vị thần cùng tạo ra vạn vật, trong đó Pô Inư Nưgar (Bà mẹ xứ sở) giữ vị trí đặc biệt^[1]. Trong bộ ba Brahma, Vishnu, Shiva của Hindu giáo, Shiva được thờ phổ biến nhất, với biểu tượng là Linga đặt trên Yoni^[2]. Ở các tháp Pô Klong Girai và Pô Rômê, người Chăm đồng nhất hình tượng Linga với hai vị vua được thần thánh hóa; trên Linga có khắc mặt vua, kiểu tượng Mukhalinga mà nhóm Đổng Thành Danh coi là dạng thờ đặc thù của Ninh Thuận^[2][3]. Người Chăm Bàlamôn còn thờ tổ tiên, thờ đá Kut của dòng họ mẹ và tin vào thế giới bên kia, nơi người chết được lên thiên đường sau lễ hỏa táng và lễ nhập Kut^[1][3].

Một nét thường được các nghiên cứu nhắc tới là cấu trúc nhị nguyên Awal – Ahiér. Hai cộng đồng không đối lập mà bổ trợ nhau như vợ với chồng: Ahiér mang nguyên lý nam, Awal mang nguyên lý nữ^[1]. Trên thực tế, một số lễ của người Bàlamôn phải mời chức sắc Bàni, như lễ múa lớn Rija Prong, và năm 2021 lễ Rija Nưgar phải lùi ngày để chờ chức sắc Bàni kết thúc mùa tu niệm Ramưwan^[2].

Chức sắc, kinh sách và kiêng cữ

Chức sắc gọi chung là Basaih (hay Paseh), gồm ba cấp: Cả sư (Po Adhia), Phó Cả sư (Po Bac) và Paseh. Mỗi khu vực tháp, đền có một Cả sư. Chức sắc thường theo dòng cha truyền con nối, phải biết chữ Chăm, học cách hành lễ từ người thầy trong họ và chịu nhiều kiêng cữ; tôn chức tốn kém, trung bình từ 50 triệu đồng trở lên theo bài năm 2021^[2]. Trang phục hành lễ của chức sắc là áo thụng trắng aw tikuek, mà họ quan niệm là vật thần ban nên không được khoác áo khác ra ngoài^[3]. Kinh luật chép trên lá buông (Agal Bac) do Cả sư giữ gìn^[3]. Cùng tham gia nghi lễ còn có thầy Kadhar kéo đàn hát thánh ca và bà Pajau, thuộc hệ chức sắc tín ngưỡng dân gian^[1][3]. Cả chức sắc lẫn tín đồ đều kiêng ăn thịt bò, theo truyền thuyết gắn với bò thần Kapil trong tang lễ^[1].

Nghi lễ chính

Tại đền, tháp, các lễ như Katê và Cambur thường theo trình tự: rước y trang của thần, mở cửa tháp, tắm tượng và mặc y trang, hành đại lễ, đọc thánh ca và dâng lễ vật; chủ lễ là Cả sư cùng các Basaih^[1]. Ở gia đình và dòng họ có lễ cúng đất đầu năm, cúng tổ tiên và các lễ múa Rija^[1]. Trong nghi lễ vòng đời, quan trọng nhất là tang lễ: người mất được chôn tạm hai, ba năm rồi hỏa táng, chỉ giữ chín mảnh xương trán để nhiều năm sau đưa vào Kut của dòng họ, do Cả sư chủ trì^[1].

Những chuyển biến hiện nay

Đổng Văn Dinh ghi nhận một số thay đổi: nhiều nghi lễ bị mai một sau năm 1975 nay có dấu hiệu phục hồi nhưng phần hội tăng, tang lễ vẫn kéo dài và tốn kém; lớp trẻ ngại vào hàng chức sắc vì kiêng cữ nhiều mà kinh tế gia đình khó khăn; một số tín đồ cải đạo sang tôn giáo khác. Do chức sắc ở các vùng đôi khi hiểu và làm nghi thức khác nhau, năm 2010 Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận ra quyết định thành lập Hội đồng chức sắc Chăm Bà la môn^[2]. Tác giả công tác tại Ban Dân vận Tỉnh ủy Ninh Thuận, nên bài viết có góc nhìn quản lý nhà nước và đề nghị vận động bỏ bớt những tập tục được coi là không còn phù hợp; bài này chỉ nêu lại, không đánh giá^[2].