Đạo giáo ở Việt Nam

Đạo giáo và con đường du nhập

Đạo giáo là một tôn giáo nội sinh của Trung Quốc, truyền đến những vùng chịu ảnh hưởng văn hóa Hoa, trong đó có Việt Nam^[2]. Theo Chu Xuân Giao (Viện Nghiên cứu Văn hóa), thời Bắc thuộc (khoảng năm 111 TCN đến khoảng năm 938) là giai đoạn trọng yếu của Đạo giáo ở Việt Nam. Mốc đầu tiên là phương sĩ Yên Kỳ Sinh thời Tần Thủy Hoàng, trước cả khi Đạo giáo được lập ở Trung Quốc. Khoảng thời Đông Hán Thuận Đế (126 – 144), Đạo giáo hình thành chính thức, cùng các đợt người Hán di cư xuống phía nam mang theo kinh điển và nhân lực. Năm 201, Trương Tân được cử làm thứ sử Giao Chỉ, người mà tác giả coi là mốc đầu tiên cho thấy Đạo giáo thấm sâu vào vùng này. Đỉnh cao là thời thuộc Tùy – Đường, với Cao Biền được xem là dấu ấn cuối cùng của thời kỳ. Theo bài, Đạo giáo vào theo cả đường bộ lẫn đường thủy, qua Vân Nam, Quảng Tây, Quảng Đông, Phúc Kiến^[1].

Đạo quán và thực hành

Dấu tích rõ nhất thời Bắc thuộc là hệ thống 21 đạo quán trải khắp châu thổ Bắc Bộ, tập trung ở phía tây châu thổ sông Hồng; một số, như Thông Thánh quán ở Bạch Hạc, còn được duy trì sau khi độc lập. Chu Xuân Giao cho rằng phái Chính Nhất, coi trọng phù lục, có ảnh hưởng lớn nhất. Quả chuông làng Nhật Tảo (Hà Nội) niên đại thập niên 930 – 940 cho thấy khi ấy ở cấp làng đã có tổ chức thờ Tam Thanh, Đạo giáo và Phật giáo hòa trộn với nhau^[1].

Hoàng Thị Thu Hường và Phạm Minh Phương (Viện Nghiên cứu Tôn giáo) khảo sát thời Lý – Trần qua thư tịch Hán Nôm: ngoài 21 cơ sở thời Bắc thuộc còn có 13 cơ sở được nhắc tên như cung Thái Thanh, quán Ngũ Nhạc, quán Lôi Công; năm 1031 vua Lý xuống chiếu xây 150 chùa, quán ở các hương ấp. Các vị được thờ gồm Tam Thanh, Tứ Ngự (đứng đầu là Ngọc Hoàng, thể hiện qua hình tượng Đế Thích), Lôi Công. Thực hành thiên về phù lục, trai tiếu (cầu mưa, cầu tự), bùa chú, bói toán, chữa bệnh, ít thấy luyện đan hay tu tiên^[2].

Vị trí trong Tam giáo

Theo hai tác giả này, các vua Lý, Trần cai trị theo tư tưởng "Tam giáo đồng nguyên"; năm 1195 vua Lý Cao Tông cho thi Tam giáo (Nho, Đạo, Phật). Về vai trò chính trị, họ nêu ý kiến khác nhau: Nguyễn Duy Hinh cho rằng các vua Lý, Trần không dùng Đạo giáo làm công cụ chính trị, còn nhóm tác giả cho rằng giới cầm quyền có vận dụng Đạo giáo (như sấm vĩ, cầu đảo trong những lần chuyển giao triều đại) để củng cố quyền lực. Họ cũng nhấn mạnh Đạo giáo không sánh được Phật giáo về số cơ sở thờ tự hay tổ chức thống nhất, và người trực tiếp can dự triều chính vẫn thuộc lực lượng Phật giáo; bài chưa nói được cách ứng xử của dân thường vì thư tịch ít nhắc^[2].

Về Cao Biền, Chu Xuân Giao ghi ông là người để lại ảnh hưởng sâu đậm dù không phải đạo sĩ chính thức^[1], trong khi một bài trên Báo Pháp luật Việt Nam gọi ông là tín đồ Đạo giáo^[3]; hai cách mô tả được nêu song song, không chọn.

Dấu vết trong tín ngưỡng dân gian

Báo Pháp luật Việt Nam cho rằng dấu vết của Đạo giáo hiện còn thấy trong thờ cúng tổ tiên, thờ Mẫu và thờ thành hoàng, đồng thời hệ thống thần của Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian đã lẫn lộn, khó phân biệt. Ví dụ là thần Huyền Vũ (Chân Võ) của Đạo giáo, được thờ ở Việt Nam với tên Huyền Thiên Trấn Vũ ở Thăng Long và Thiên Tôn ở Hoa Lư; tại động Thiên Tôn (Hoa Lư) vẫn còn ba pho tượng Tam Thanh^[3].

Đền Quán Thánh (tên chữ Trấn Vũ quán) ở Hà Nội thờ Huyền Thiên Thượng đế, là ngôi đền trấn phía bắc trong cụm Thăng Long tứ trấn. Theo Báo Văn hóa, đền được xây những năm đầu Lý Thái Tổ dời đô trên gò Hồi Long, phía đông bắc Hồ Tây; năm 1823 vua Minh Mạng đổi tên thành Trấn Vũ quán, năm 1842 vua Thiệu Trị đổi thành đền Quán Thánh. Thăng Long tứ trấn được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 93/QĐ-TTg ngày 18/1/2022^[4].