Nho giáo ở Việt Nam

Du nhập thời Bắc thuộc

Các học giả Trung Quốc mà Phan Ngọc Huyền tổng thuật tạm tính Nho giáo truyền vào Giao Chỉ không sớm hơn năm 111 TCN, khi nhà Hán lập chín quận, và không muộn hơn thời Tích Quang cai trị Giao Chỉ, Nhâm Diên trấn thủ Cửu Chân, khoảng trước và sau năm 29^[2]. Theo Phạm Thị Quỳnh, sử cũ chép hai thái thú nhà Hán này (thế kỷ I) là những người đầu tiên "dựng học hiệu để dạy dân ta lễ nghĩa"^[3]. Tuy vậy, Nguyễn Tài Đông cho rằng suốt thời Bắc thuộc Nho giáo chỉ tồn tại như một công cụ cai trị tinh thần ngoại lai, chưa được cả dân chúng lẫn tầng lớp quan lại người Việt chấp nhận. Theo ông, sau khi giành độc lập (938), đất nước cần một tư tưởng chứng minh chủ quyền, một mô hình quản lý xã hội và cơ chế đào tạo nhân tài, và chỉ Nho giáo đáp ứng được những yêu cầu ấy, nên từ thế kỷ X Nho giáo mới được chủ động tiếp nhận^[1].

Thời Lý – Trần: song hành với Phật giáo

Theo Phạm Thị Quỳnh, ở thời Lý (1010 – 1225) và thời Trần (1225 – 1400) Phật giáo giữ vai trò quốc giáo, còn Nho giáo từng bước xác lập vị thế trên chính trường^[3]. Phan Ngọc Huyền dẫn các học giả Trung Quốc: nhà Lý trọng đạo Phật nhưng dùng Nho giáo làm tư tưởng lý luận để giữ quan hệ vua tôi và trật tự triều chính, còn Phật giáo là tôn giáo giữ ổn định xã hội. Năm 1070 nhà Lý cho xây Văn Miếu, đắp tượng Khổng Tử; năm 1075 mở khoa thi đầu tiên. Thời Trần, năm 1253 vua mở rộng Quốc tử giám và hạ chiếu cho người có học tập giảng Ngũ kinh, Tứ thư; ba năm sau nhà Trần mở khoa thi ở kinh đô Thăng Long và khu vực Thanh Hóa, Nghệ An, lấy Kinh trạng nguyên và Trại trạng nguyên^[2].

Lê sơ và đỉnh cao dưới thời Lê Thánh Tông

Theo Phạm Thị Quỳnh, thời Lê sơ (1428 – 1527), qua 9 đời vua, nhà nước tổ chức 29 khoa thi, trong đó có 26 khoa thi Hội. Nho giáo chiếm vị trí độc tôn trong hệ tư tưởng của nhà nước và đạt đỉnh cao dưới Lê Thánh Tông (1460 – 1497). Nhà vua đặt chức Ngũ kinh bác sĩ ở Quốc Tử Giám để mỗi người chuyên sâu một kinh, đồng thời ban 24 huấn điều cho các xã quan giảng dạy trong dân^[3]. Các học giả Trung Quốc được Phan Ngọc Huyền dẫn cho biết thêm: năm 1472 triều đình định lệ cử hành lễ tế Khổng Tử hai lần mỗi năm, vào mùa xuân và mùa thu^[2]. Cũng chính Phạm Thị Quỳnh lưu ý cần hiểu chữ "độc tôn" theo đúng văn cảnh: Nho giáo chủ yếu chi phối chính trị và bộ máy nhà nước, còn các mặt khác của đời sống xã hội vẫn có phần của Phật giáo và Đạo giáo^[3].

Triều Nguyễn

Theo bài tổng thuật của Phan Ngọc Huyền, đầu thế kỷ XIX nhà Nguyễn cho xây Văn Miếu ở kinh đô Phú Xuân, đặt bài vị các bậc tiên nho. Vua Minh Mạng cho dựng Văn Miếu ở nhiều trấn, thành như Gia Định, Thanh Hóa; đến thời Tự Đức, triều đình quy định cả sắc phục, thành phần đoàn tế và nghi thức cúng tế^[2].

Những nét riêng của Nho giáo Việt Nam

Nguyễn Tài Đông cho rằng người Việt chủ yếu tiếp thu Tống Nho và chỉ lấy những gì đáp ứng yêu cầu của đất nước. Các nhà nho phần lớn chú trọng hai mặt chính trị và đạo đức, nhất là chính trị, và giản lược kinh điển qua những sách "thuyết ước" như Tứ thư thuyết ước của Chu Văn An hay Tứ thư ước giải của Lê Quý Đôn. Theo tác giả, chữ "đạo" trong "đạo Nho" ở Việt Nam có thể hiểu là "con đường lý tính", không mang tính huyền bí, thoát tục như trong Đạo Lão hay Đạo Phật^[1]. Các học giả Trung Quốc được Phan Ngọc Huyền dẫn cũng cho rằng người Việt tiếp nhận có chọn lọc chứ không sao chép hoàn toàn: chữ "trung" có thêm nghĩa trung với nước, chữ "hiếu" có hai tầng là "tiểu hiếu" với cha mẹ và "đại hiếu" với quốc gia^[2]. Đó là nhận định của từng tác giả, chưa phải kết luận chung của giới nghiên cứu.

Học thuyết hay tôn giáo?

Lâu nay Nho giáo ở Việt Nam thường được tiếp cận như một học thuyết chính trị – xã hội và đạo đức; Phạm Thị Quỳnh gọi đây là học thuyết chính trị – đạo đức, lấy "tu kỷ trị nhân" làm phương pháp giáo dục^[3]. Một số nhà nghiên cứu lại nhấn mạnh phương diện tôn giáo. Nguyễn Đức Sự viết rằng, được nhà nước phong kiến thúc đẩy, Nho giáo phát huy khía cạnh thần học, gắn với những nghi thức tế lễ có tính tôn giáo và hòa quyện với hai tôn giáo lớn còn lại thành cảnh "tam giáo đồng nguyên"; vì vậy cần tìm hiểu Nho giáo cả như một học thuyết lẫn như một tôn giáo^[4]. Nguyễn Quốc Tuấn cho rằng Khổng giáo có hệ thống quan niệm, nghi lễ và thực hành đi kèm nguyên lý về vũ trụ và nhân sinh, nên có cơ sở để được nhìn nhận như một tôn giáo^[5]. Tưởng Ngọc Sơn, theo Phan Ngọc Huyền, nhận xét rằng dưới triều hậu Lê Khổng Tử được thần thánh hóa và Nho học ở một mức độ nhất định có màu sắc tôn giáo^[2]. Bài này nêu các cách hiểu trên mà không chọn một kết luận.