Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt

Khái niệm và cơ sở

Theo bài của TS. Nguyễn Thị Bích Hạnh trên Báo Pháp luật Việt Nam, nhà nghiên cứu Trần Đăng Sinh định nghĩa tổ tiên là những người cùng huyết thống đã mất^[1]. Bài truy nguyên tín ngưỡng này về vạn vật hữu linh, tô tem và việc thần linh hóa các lực lượng tự nhiên, dẫn nhà nghiên cứu Nga X.A. Tô-ca-rev coi tô tem là giai đoạn sơ khai của thờ cúng tổ tiên^[1]. Cơ sở tâm lý là quan niệm linh hồn bất diệt và cái chết mở ra một chu kỳ mới; tổ tiên được coi là "khôn" khi còn sống và "thiêng" khi đã mất, vẫn gắn bó với con cháu, che chở hoặc răn phạt^[1].

Bàn thờ và nghi lễ

Bàn thờ gia tiên thường đặt ở nơi trang trọng nhất, trong gian chính của nhà^[2][3]. Bát hương ở giữa được coi là biểu tượng của vũ trụ, hai bên là đèn hoặc nến, bên trái tượng trưng mặt trời, bên phải mặt trăng^[1][2]. Nhà có điều kiện thường dùng đồ thờ sơn son thếp vàng; thần chủ bằng gỗ ghi tên, họ, chức tước và ngày sinh, ngày mất của tổ tiên bốn đời^[2]. Gia đình báo cáo với tổ tiên những việc lớn ngay tại bàn thờ^[1][2].

Các dịp cúng gồm ngày giỗ, Tết, cưới hỏi, thi cử; giỗ họ do trưởng tộc đứng ra lo^[2]. Con trai trưởng tổ chức giỗ, nếu vắng thì cháu đích tôn làm thay, chỉ khi dòng không có nam thì con thứ đảm nhiệm; trước giỗ có lễ báo với Thổ công để xin cho vong linh người mất vào nhà^[3]. Cả Báo Văn hóa và Báo Pháp luật Việt Nam đều nhấn mạnh không cần mâm cao cỗ đầy, một nén hương cũng thể hiện lòng thành^[2][3]. Bài của TS. Nguyễn Thị Bích Hạnh cho rằng nghi lễ tang quan trọng nhất vì đưa người mất về với tổ tiên, còn lễ giỗ được người Việt rất coi trọng^[1].

Ảnh hưởng của ba dòng tư tưởng

Cũng theo bài này, Nho giáo đề cao chữ hiếu và cung cấp khuôn khổ đạo đức – xã hội; Bộ luật Hồng Đức yêu cầu thờ năm đời, và triều Nguyễn hệ thống hóa nghi lễ trong sách Thọ mai gia lễ^[1]. Phật giáo ảnh hưởng đến quan niệm về sinh tử, tái sinh và nghiệp; Đạo giáo đóng góp những nghi thức như gọi hồn, nghi lễ tang và lễ trai tiêu giải oan^[1]. Thờ cúng diễn ra ở ba cấp: gia đình, dòng họ và làng xã (thờ Thành hoàng), trong đó Hùng Vương được xem là cấp cao nhất^[1].

Tín ngưỡng hay tôn giáo

Giới nghiên cứu chưa thống nhất cách gọi. Theo bài của TS. Nguyễn Thị Bích Hạnh, thờ cúng tổ tiên có nhiều nét giống tôn giáo vì có bàn thờ và nghi lễ, nhưng không có giáo lý thống nhất và không có giáo hội, như Trần Đăng Sinh nhận xét; ở miền Bắc người ta thường gọi là "đạo thờ tổ tiên", và một số nhà nghiên cứu hiểu đó là đạo làm người hơn là một tôn giáo^[1]. Bài xếp thờ cúng tổ tiên vào tín ngưỡng dân gian^[1]. Các bài báo khác trình bày đây là biểu hiện của chữ hiếu và đạo lý "uống nước nhớ nguồn", một chuẩn mực đạo đức của người Việt^[2][3].