Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng của người Việt

Khái niệm

"Thành hoàng" vốn là tên gọi từ Trung Quốc, chỉ vị thần bảo hộ thành trì ("thành" là thành lũy, "hoàng" là hào sâu bao quanh). Ở Việt Nam, Thành hoàng làng là thần bảo hộ của làng xóm, thường gắn với ngôi đình; bên cạnh đó còn có Đô Thành hoàng được thờ ở kinh đô^[1]. Dân gian có câu "Bản cảnh nào Thành hoàng ấy", "Thánh làng nào làng ấy thờ" để nói về tính địa phương: mỗi làng có cách nhận thức và ứng xử riêng với vị thần chủ quản bảo hộ cộng đồng. Trong sắc phong, vị thần thường được ghi là "Bản cảnh Thành hoàng" hoặc "Đương cảnh Thành hoàng"^[2].

Nguồn gốc và quá trình hình thành

Theo PGS.TS. Đinh Khắc Thuân, thờ cúng Thành hoàng ở Việt Nam có nguồn sâu xa từ Trung Quốc, đồng thời bắt nguồn từ tục thờ thần phổ biến của người Việt nhằm tưởng nhớ người có công với dân làng và mong được thần che chở^[1]. Thời điểm du nhập chưa có kiến giải thống nhất: hai mốc được giả định là cuối thế kỷ XIII – đầu thế kỷ XIV, khi Nho giáo bắt đầu thịnh hành, hoặc thế kỷ XV, khi Nho giáo phát triển mạnh^[1].

Tác giả nêu một số mốc: năm 823 thần Tô Lịch trở thành vị thần bảo hộ La Thành; năm 1010 nhà Lý dựng miếu thờ thần Tô Lịch; năm 1449 vua Lê Nhân Tông cho dựng lại miếu Đô đại Thành hoàng ở Thăng Long; năm 1464 định lệ tế bách thần, chia thần làm ba hạng thượng, trung, hạ đẳng^[1]. Ông cho rằng việc thờ thần ở miếu, đền có từ rất sớm, còn thờ Thành hoàng làng ở đình xuất hiện muộn hơn: từ thế kỷ XV – XVI việc thờ thần chuyển dần từ miếu sang đình, và nét đặc trưng văn hóa làng này trở nên phổ biến từ thế kỷ XV, nhất là thế kỷ XVII – XVIII^[1].

Các vị thần được thờ

Qua kho thần tích, có hai loại thần: nhiên thần (thần đá, nước, mưa, sấm, cây, gò...) và nhân thần. Sự phân chia này chỉ mang tính tương đối, vì nhiều nhiên thần được nhân hóa, còn nhiều nhân vật lịch sử lại được huyền thoại hóa. Thần Cao Sơn được thờ ở hơn 100 nơi với nhiều tên hiệu; vùng Ba Vì thờ Tản Viên, vùng sông Hồng từ Vĩnh Phúc đến Bắc Ninh thờ Tam Giang; không ít di tích thờ nhiều lớp thần chồng lên nhau^[1].

Nghiên cứu của TS. Vũ Thanh Bằng ở xã Cổ Bi (Gia Lâm, Hà Nội) cho thấy sự đa dạng ấy: các đình ở đây thờ một sơn thần được truyền thuyết hóa thành con của Lạc Long Quân, nữ thần Ả Lã Nàng Đê, Thái tử Chiêu Dương và Cao Biền, tức có nhiên thần, nhân thần, nữ thần và cả "mộng thần" hiển linh trong giấc mơ. Tác giả liên hệ việc thờ các vị thần gắn với sông nước và pháp thuật khơi dòng với nhu cầu được che chở trước lũ lụt của làng ven sông Đuống^[2].

Thần tích và sắc phong

Theo Đinh Khắc Thuân, sự tích thần được văn bản hóa lần đầu trong Việt điện u linh (1329) và Lĩnh Nam chích quái, sau đó phổ biến ở thế kỷ XVI và được sao chép nhiều vào thế kỷ XVIII – XIX. Năm 1715 triều đình ra lệnh cho dân khai sổ các thần từ linh thiêng, năm 1739 Bộ Lễ tổng đối chiếu thần tích, năm 1809 nhà Nguyễn lập miếu Đô Thành hoàng ở kinh đô; những năm 1937 – 1939 Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp điều tra, thu thập việc thờ Thành hoàng ở làng xã. Kho thần tích lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm có 568 sách, ghi chép các thần ở 95 huyện, phủ, châu của 22 tỉnh phía Bắc từ Nghệ An trở ra. Tác giả cũng lưu ý chưa có cơ sở xác nhận việc Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn hàng loạt thần tích năm 1572 như nhiều văn bản ghi^[1].

Thần tích vừa mang tính lịch sử vừa mang tính huyền thoại, với những mô-típ lặp lại như thai nghén sau giấc mộng thấy vật báu, ra đời có hương thơm, hóa thần nhẹ nhàng. Về sắc phong, phần lớn sắc phong hiện còn ở đình thuộc thời Lê Trung hưng, Tây Sơn và Nguyễn; một số sớm hơn, như sắc phong năm 1574 thời Mạc cho thần ở Tử Dương, khi nơi này còn là đền^[1].

Đình, đền và đời sống hiện nay

Ở Cổ Bi, theo Vũ Thanh Bằng, đình làng là nơi thờ vị thần bảo hộ và quy tụ cả cộng đồng dựa trên niềm tin, nghi lễ và quy ước truyền thống, còn chùa làng thờ Phật. Các cụm đình – chùa đã qua nhiều lần trùng tu, nghi lễ được phục hồi nhất là từ thời Đổi mới (1986). Người dân ở đây có niềm tin đa thần, cùng thờ tổ tiên, thành hoàng, thần linh, Mẫu, Phật và những người đã hy sinh vì Tổ quốc, ở phạm vi gia đình, dòng họ lẫn cộng đồng^[2]. Đinh Khắc Thuân đánh giá hoạt động thờ cúng Thành hoàng đã để lại di sản vật thể và phi vật thể phong phú, trong đó kho văn bản về thần làng là di sản thành văn quý giá^[1].