Ca dao Việt Nam

Lời thơ của đời sống

Ca dao là thơ dân gian lưu truyền bằng miệng, thường ngắn, nhiều khi chỉ gồm một cặp câu sáu – tám chữ. Nhóm tác giả Ngô Thị Thanh Quý và Nguyễn Minh Anh cho rằng ca dao không chỉ là "lời hay ý đẹp" mà còn chứa những bài học về cách ứng xử mà cha ông truyền lại qua nhiều đời^[1]. Một bài viết trên trang Khoa Ngữ văn Đại học Sư phạm Hà Nội mô tả ca dao như tiếng lòng giàu cảm xúc, có nhạc tính, được diễn xướng ngay khi sáng tác, và hình thức kết cấu phổ biến nhất là đối đáp^[3].

Từ lục bát dân gian đến Truyện Kiều

Theo Châu Minh Hùng, thể lục bát định hình một cách tự nhiên trong dân gian rồi đi vào thi ca bác học với Truyện Kiều; đến nay lục bát vẫn được gọi là "quốc phong", "quốc túy" của thơ Việt. Ông cho rằng cách gieo vần lưng đã xuất hiện khá tự do trong tục ngữ và đồng dao, như "Khôn cho người vái / Dại cho người ta thương" hay "Dung dăng dung dẻ / Dắt trẻ đi chơi"^[2]. Khi số âm tiết được nới ra và vần dần vào trật tự thì cặp sáu – tám hình thành. Trong ca dao có hai kiểu gieo vần: vần ở tiếng thứ tư của câu bát, như "Thùng thùng trống đánh ngũ liên / Chân bước xuống thuyền nước mắt như mưa", và vần ở tiếng thứ sáu, phổ biến hơn, như "Còn duyên kẻ đón người đưa / Hết duyên đi sớm về trưa một mình"^[2]. Tác giả nhận xét ca dao chỉ cần một cặp sáu – tám là đủ, chẳng hạn "Anh đi anh nhớ quê nhà / Nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương"^[2]. Ông cũng cho rằng song thất lục bát có chung hạt nhân gieo vần với ca dao và chỉ đi vào trật tự thành thể quy phạm khi Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm khúc ra đời^[2].

Thời gian và không gian trong ca dao

Triệu Thị Ngọc Linh cho rằng thời gian trong ca dao chủ yếu là thời gian hiện tại, gắn với lúc diễn xướng, khác với thần thoại, truyền thuyết hay cổ tích. Các công thức như "chiều chiều", "đêm đêm", "bây giờ", "hôm nay" mang sắc thái tâm lý: "chiều chiều" gợi nỗi nhớ quê, "đêm đêm" gợi suy tư, "bây giờ" gợi lúc bày tỏ tình cảm. Không gian thường là làng quê gần gũi: bến nước, gốc đa, sân đình, đồng ruộng, cây cầu, con đò, hồ sen. Tác giả lý giải con người xưa gắn bó với làng xã nên ít có cái nhìn bao quát đất nước, dù vẫn có những câu ngợi ca núi non, biển cả^[3].

Ca dao về tình yêu đôi lứa

Để khảo sát ca dao tình yêu từ góc nhìn văn hóa, Ngô Thị Thanh Quý và Nguyễn Minh Anh thống kê 2.225 câu trong bộ Kho tàng ca dao người Việt, trong đó có 1.689 câu nói về tình yêu đôi lứa^[1]. Con số này chỉ phản ánh mẫu họ chọn, không phải toàn bộ ca dao. Theo hai tác giả, lời tỏ tình trong ca dao thường gắn với đồng ruộng, luống cày, con trâu, cây đa, giếng nước, lũy tre, sân đình, vì trai gái hay gặp nhau trong công việc đồng áng và ngày mùa. Họ dẫn những câu như "Cô kia áo trắng lòa lòa / Lại đây đập đất, trồng cà với anh"^[1].

Cách nói vòng, gián tiếp là nét thường gặp. Chàng trai có thể "trách" cô gái để bày tỏ tình cảm, như câu "Tóc ngang lưng vừa chừng em búi / Để chi dài bối rối dạ anh", câu mà Hoài Thanh, theo bài dẫn lại, nhận xét là có lối nói tưởng như không biết gì mà vẫn hay; hoặc dùng mô-típ "ước gì… để…" với những vật quen thuộc như khăn, gương, cơi trầu^[1]. Miếng trầu cũng là cách ướm lời: "Tiện đây mời một miếng trầu / Gọi là nghĩa cả về sau mời chào"^[1]. Ca dao đối đáp thì thể hiện sự tế nhị của cả hai bên, như cặp câu hỏi và trả lời về "tre non đủ lá đan sàng"^[1]. Nỗi nhớ được diễn tả bằng khăn, đèn, mắt trong bài "Khăn thương nhớ ai" hay bằng số lượng không giới hạn: "Dừa xanh trên bến Tam Quan / Dừa bao nhiêu trái trông chàng bấy nhiêu"^[1].

Hướng nghiên cứu

Bài của Ngô Thị Thanh Quý và Nguyễn Minh Anh tổng thuật ba hướng nghiên cứu ca dao: thi pháp (thể thơ, kết cấu, không gian, thời gian, công thức truyền thống, theo công trình của Nguyễn Xuân Kính và các tác giả khác), góc nhìn văn hóa (phong tục, ứng xử, những chữ "độc" như "nghĩa", "nhịn") và giáo dục, với việc dùng ca dao để bồi đắp tâm hồn người trẻ^[1]. Hai tác giả cho rằng đề tài ứng xử trong tình yêu đôi lứa còn ít được bàn đến từ góc nhìn văn hóa; đây là nhận định của riêng họ, nhằm giải thích lý do thực hiện nghiên cứu^[1].