Sự tích trầu cau

Truyền thuyết

Theo dị bản phổ biến của người Kinh, được Znews tóm tắt, hai anh em Tần và Lang giống nhau như đúc. Lang bỏ đi vì thấy anh không còn thân thiết, khóc mãi rồi hóa đá. Tần đi tìm em, chết bên em và hóa thành cây cau. Người vợ của Tần cũng chết bên cây cau và hóa thành dây trầu. Vua Hùng phát hiện ba "cây đá" ấy, và từ đó lập ra tục ăn trầu trong hôn nhân^[1]. Sách Đi tìm điển tích thành ngữ, được Znews dẫn lại, kể câu chuyện xoay quanh quan hệ em chồng – chị dâu: vì hai anh em sinh đôi quá giống nhau nên người chị dâu nhầm lẫn, dẫn đến hiểu lầm giữa ba người, và cuối cùng họ lần lượt hóa thành cây cau, cây trầu và tảng đá vôi^[2]. Truyện được dùng để giải thích nguồn gốc tục ăn trầu cau và hiện tượng nước đỏ khi nhai trầu cùng vôi^[1].

Các dị bản

Znews nêu nhiều dị bản. Lĩnh Nam chích quái và Sử Nam chí dị kể Lang hóa đá, Tần hóa cây cau; Mỹ Ẩm tùy bút kể ba người được dân làng chôn cạnh nhau và lòng thành của họ khiến trời ban phép màu^[1]. Đồng bào ở Nghệ An có truyện ba nhân vật Khăm Xuân, Chàng Ngược và Chàng Nước, trong đó Chàng Ngược hóa cây cau, Khăm Xuân hóa dây trầu, Chàng Nước hóa đá vôi; người Thái có truyện ba người bạn học, trong đó một cô gái giả trai, cùng hóa thành trầu, cau và vôi^[1]. Theo GS Nguyễn Đổng Chi, truyện dân gian được sáng tác và chỉnh lý qua nhiều thời gian, không gian nên dị bản xuất hiện là điều tất yếu; mỗi cộng đồng nhào nặn cốt truyện theo phong tục và trí tưởng tượng riêng^[1].

Trầu cau trong đời sống

Ăn trầu phổ biến ở nhiều cư dân Nam Á, Đông Nam Á và vùng ngôn ngữ Mã Lai – Nam Đảo. Với người Việt, trầu cau gắn với tiếp khách, ma chay, hiếu hỉ và gắn với truyền thuyết "Trầu Cau"^[3]. Trong cưới hỏi xưa, khi nhà gái nhận trầu cau của nhà trai, hai bên coi như đã đính hôn; thành ngữ "Miếng trầu là đầu câu chuyện" bắt nguồn từ đó, nghĩa bóng là mời nhau ăn trầu để mở đầu cuộc trò chuyện^[2]. Trầu cau còn xuất hiện trong cúng năm mới và giỗ chạp^[2]. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy dụng cụ ăn trầu từ thời tiền sử, cách nay khoảng 1.700 đến 3.000 năm^[2]. Năm 2012, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu triển lãm "Văn hóa trầu cau Việt Nam" với hơn 100 hiện vật có niên đại từ thời Hùng Vương đến hiện đại^[3].

Cách diễn giải và thực trạng

Sử gia Trần Quốc Vượng, được Báo Thanh Tra dẫn lại, cho rằng tục ăn trầu chứa đựng tư duy âm – dương hài hòa: cau vươn cao tượng trưng cho trời (dương), vôi đá tượng trưng cho đất (âm), còn dây trầu quấn thân cau đóng vai trò trung gian hòa hợp; truyền thuyết mang thông điệp về tình anh em^[3]. Tác giả Nguyễn Xuân Hiển, dựa trên khảo sát thực địa năm 2002–2004 và 2006–2008, trình bày lịch sử tục ăn trầu ở Việt Nam từ thời đại kim khí đến năm 2008: đầu thế kỷ XX diện tích trồng cau, trầu giảm đáng kể; từ thập niên 1960 tỷ lệ người ăn trầu có vẻ ổn định ở mức khoảng 10%, chủ yếu là phụ nữ trên 55 tuổi; năm 1885 viên chức người Pháp A. Landes gọi việc têm trầu là "một nghệ thuật lớn"^[4].